Ngắn gọn
Họ không theo hẳn mô hình “nước nhận” hay “nước gửi”, mà thường theo mô hình của tầng lớp “ngoại nhập có thu nhập cao, tạm trú”:
- Chi tiêu hàng ngày: khá mạnh, nhất là vào nhà ở, ăn uống, dịch vụ, giáo dục quốc tế, y tế, giải trí quen chuẩn nước họ
- Đầu tư dài hạn tại Việt Nam: thường thận trọng hơn nhiều so với mức chi tiêu
- Tích lũy tài sản cốt lõi: đa phần vẫn để ở nước gốc hoặc kênh quốc tế quen thuộc
Nói cách khác:
thu nhập tạo ra tiêu dùng tại Việt Nam, nhưng niềm tin và tài sản lại neo về nước họ.
Cơ chế đằng sau
1. Họ kiếm tiền ở Việt Nam, nhưng “hệ quy chiếu tài chính” vẫn là Nhật/Hàn
Một người Nhật/Hàn sang Việt Nam làm cho công ty nước mình thường:
- hợp đồng, thăng tiến, bảo hiểm, lương thưởng gắn với tập đoàn mẹ
- kế hoạch đời sống dài hạn chưa chắc ở Việt Nam
- đánh giá rủi ro theo chuẩn nước họ: pháp lý, minh bạch, thanh khoản, tỷ giá
Vì vậy họ có xu hướng:
- tiêu tiền ở nơi đang sống
- nhưng giữ tài sản ở nơi họ tin là an toàn và quen thuộc
Đây là điểm rất khác với FDI thuần túy:
- FDI = vốn vào để dựng nhà máy, chuỗi cung ứng, năng lực sản xuất
- expat thu nhập cao = người tiêu dùng mạnh, nhưng không nhất thiết là nhà đầu tư sản xuất
Họ chi tiêu theo hướng nào?
Thường chi tiêu mạnh vào:
- nhà ở chất lượng cao: căn hộ dịch vụ, khu expat, vị trí thuận tiện
- ăn uống: nhà hàng Nhật/Hàn, siêu thị nhập khẩu, quán cà phê, giao đồ ăn
- di chuyển: taxi, xe riêng, dịch vụ tiện lợi
- chăm sóc gia đình: trường quốc tế, lớp học, hoạt động cho trẻ
- y tế: phòng khám quốc tế, bệnh viện tư
- dịch vụ giảm ma sát cuộc sống: dọn dẹp, concierge, môi giới, ứng dụng
Ít chi hơn vào:
- tiêu dùng phô trương kiểu “xài cho sướng rồi thôi” như một số dòng kiều hối hộ gia đình
- mạng lưới họ hàng địa phương, vì họ không có cấu trúc xã hội kiểu đó
- xây nhà to, làm đám lớn, tài trợ tiêu dùng cho đại gia đình — vốn là kiểu rất phổ biến trong nền kinh tế kiều hối
Tức là họ tiêu dùng mạnh, nhưng tiêu dùng có cấu trúc, thiên về tiện nghi và giảm bất tiện hơn là tiêu dùng biểu tượng xã hội bản địa.
Họ đầu tư như thế nào?
1. Đầu tư cá nhân tại Việt Nam: thường hạn chế
Đa số sẽ thận trọng với:
- mua bất động sản đứng tên cá nhân
- đầu tư doanh nghiệp địa phương mà họ không hiểu sâu
- đầu tư tài sản dài hạn đòi hỏi tin vào luật chơi Việt Nam 10–20 năm
Lý do:
- không chắc ở Việt Nam bao lâu
- rào cản pháp lý/thuế/sở hữu
- rủi ro thông tin bất cân xứng
- thanh khoản và bảo vệ quyền lợi kém quen thuộc hơn nước họ
2. Đầu tư gián tiếp vào Việt Nam: có thể xảy ra nhưng qua công ty, không phải cá nhân
Nghĩa là:
- bản thân họ có thể không mua tài sản ở Việt Nam
- nhưng chính sự hiện diện của họ làm công ty mẹ yên tâm mở rộng:
- thêm văn phòng
- thêm nhà máy
- thêm nhà cung ứng
- thêm dịch vụ hỗ trợ
Nên ở cấp vi mô họ là người tiêu dùng, nhưng ở cấp hệ thống họ có thể là cầu nối cho FDI tiếp theo.
Đây là điểm rất quan trọng.
Vậy họ giống “kiều hối” hay “FDI”?
Giống kiều hối ở chỗ:
- tạo cầu tiêu dùng địa phương
- làm tăng doanh thu cho dịch vụ đô thị
- có thể đẩy giá thuê ở các khu tập trung expat
- tạo ra hệ sinh thái phục vụ tiêu chuẩn sống cao hơn
Giống FDI ở chỗ:
- gắn với doanh nghiệp nước ngoài
- kéo theo mạng lưới cung ứng, quản trị, tiêu chuẩn vận hành
- có thể làm “hạt nhân mềm” cho năng lực sản xuất và thương mại
Nhưng thực ra gần nhất là:
“tiêu dùng ngoại sinh + neo tài sản ngoại quốc”
Tức là:
- dòng thu nhập được tạo ra bởi cấu trúc sản xuất quốc tế
- được chi tiêu một phần ở Việt Nam
- nhưng tài sản và quyết định đầu tư cốt lõi lại không nội địa hóa hoàn toàn
So với người Việt nhận kiều hối thì khác gì?
Người nhận kiều hối thường:
- tiền vào hộ gia đình
- dùng cho tiêu dùng, nhà cửa, học hành, y tế
- một phần có thể thành đầu cơ đất hoặc vốn nhỏ cho kinh doanh
Người Nhật/Hàn expat ở Việt Nam thường:
- tiền không đi vào hộ gia đình Việt theo dạng “chuyển tiền”
- mà đi vào thị trường dịch vụ đô thị cao cấp
- ít khi biến thành đầu tư tài sản cá nhân lớn tại chỗ
- tác động mạnh hơn lên:
- căn hộ thuê
- F&B
- bán lẻ nhập khẩu
- giáo dục quốc tế
- y tế quốc tế
- logistics dịch vụ
Tức là kiều hối nuôi hộ gia đình, còn expat nuôi hệ sinh thái dịch vụ đô thị.
Có khác nhau giữa người Nhật và người Hàn không?
Có, dù chỉ nên nói ở mức xu hướng rất khái quát.
Người Nhật thường có xu hướng:
- thận trọng tài chính hơn
- ưu tiên ổn định, an toàn, chuẩn mực
- tiêu dùng đều, bền, có kế hoạch
- ít lao vào đầu tư cá nhân rủi ro tại địa phương
Người Hàn thường có thể:
- năng động hơn trong mạng lưới kinh doanh cộng đồng
- chi tiêu xã hội và mạng lưới đồng hương mạnh hơn ở một số nơi
- có thể tham gia kinh doanh dịch vụ nhỏ/phụ trợ nhiều hơn nếu ở lâu
Nhưng cái này phụ thuộc rất mạnh vào:
- họ là nhân sự cử sang hay tự kinh doanh
- còn độc thân hay có gia đình
- ở 2 năm hay 15 năm
- làm cho tập đoàn lớn hay SME
Biến số quyết định: họ là “expat” hay “settler”
Đây mới là phân biệt quan trọng nhất.
Nếu là expat ngắn/trung hạn:
- chi tiêu mạnh
- thuê hơn là mua
- tiết kiệm/invest ở nước gốc
- ít cắm rễ tài sản ở Việt Nam
Nếu là người định cư lâu, lấy vợ/chồng Việt, có con học ở đây, mở business riêng:
- hành vi dần chuyển sang kiểu “nước nhận”
- bắt đầu mua nhà, mở công ty, xây mạng lưới địa phương
- đầu tư dài hạn vào Việt Nam nhiều hơn
Tức là:
thời hạn cư trú và mức độ cắm rễ xã hội quan trọng hơn quốc tịch.
Kết luận bản chất
Nếu dùng đúng cặp khái niệm của bạn:
- kiều hối → tạo tâm lý tiêu dùng trong hộ gia đình
- FDI → tạo tâm lý sản xuất trong nền kinh tế
- expat Nhật/Hàn lương cao ở Việt Nam → tạo tâm lý tiêu dùng cao cấp, có kỷ luật, nhưng không nhất thiết nội địa hóa tài sản
Họ thường:
- chi tiêu theo nơi sống
- tiết kiệm/đầu tư theo nơi tin tưởng
- ảnh hưởng kinh tế trực tiếp giống người tiêu dùng
- ảnh hưởng kinh tế gián tiếp giống “hạ tầng con người” của FDI
Một câu chốt
Họ sống như người tiêu dùng ở Việt Nam, nhưng tích lũy như người của Nhật/Hàn — trừ khi họ bắt đầu cắm rễ lâu dài ở đây.
Nếu muốn, tôi có thể đi tiếp 1 bước nữa:
so sánh 3 nhóm “kiều hối”, “FDI”, và “expat thu nhập cao” xem nhóm nào làm méo giá nhà, lương lao động và cấu trúc dịch vụ đô thị mạnh nhất.