Có — nhưng kiều hối hiếm khi là “động cơ phát triển” chính
Nói ngắn gọn:
- Có nước được hưởng lợi rất rõ từ kiều hối
- Nhưng kiều hối một mình gần như không biến một nước nghèo thành nước phát triển
- Tác dụng của nó thường là:
- đỡ nghèo
- ổn định xã hội
- cung cấp ngoại tệ
- nuôi tiêu dùng và giáo dục
- Còn để một đất nước “tốt lên” theo nghĩa sâu:
- năng suất tăng
- công nghiệp mạnh lên
- thể chế tốt hơn
- công nghệ cao hơn
thì kiều hối chỉ là phụ trợ, không thay thế được.
Bản chất của kiều hối là gì?
Kiều hối là tiền người lao động/di dân ở nước ngoài gửi về cho gia đình hoặc đầu tư ở quê nhà.
Về kinh tế vĩ mô, nó có 3 tác dụng lớn:
1. Bơm tiền trực tiếp vào hộ gia đình
Không phải qua bộ máy nhà nước, không cần ngân sách, không phải vay nợ.
Tức là:
- nhà có tiền ăn uống tốt hơn
- con cái học hành tốt hơn
- sửa nhà, mua đất, chữa bệnh
- có vốn nhỏ để kinh doanh
Đây là lý do kiều hối thường rất hiệu quả trong việc giảm nghèo.
2. Mang ngoại tệ vào nền kinh tế
Rất quan trọng với các nước yếu về xuất khẩu.
Ngoại tệ này giúp:
- nhập khẩu hàng hóa
- giảm áp lực cán cân thanh toán
- hỗ trợ tỷ giá
- bù cho thâm hụt thương mại
Nhiều nước sống khá “êm” một phần vì có kiều hối đỡ phía sau.
3. Giảm áp lực thất nghiệp trong nước
Người lao động đi ra ngoài làm việc, gửi tiền về.
Nói hơi thẳng:
một phần thất nghiệp, nghèo đói, bất mãn xã hội được “xuất khẩu” ra ngoài.
Nhưng tại sao kiều hối không đủ để làm một nước giàu lên?
Vì kiều hối chủ yếu là tiền tiêu dùng và tiền cứu trợ gia đình, chứ không tự động biến thành:
- nhà máy
- công nghệ
- chuỗi cung ứng
- năng suất lao động cao
- doanh nghiệp lớn có sức cạnh tranh quốc tế
Ví dụ cơ chế
Nếu một gia đình nhận tiền từ con ở Nhật gửi về:
- họ ăn tốt hơn
- xây nhà đẹp hơn
- mua xe
- cho con đi học
=> rất tốt cho đời sống.
Nhưng ở tầm quốc gia, điều đó không đồng nghĩa với việc nền kinh tế tạo ra:
- chip
- ô tô
- máy móc
- phần mềm
- logistics mạnh
- thể chế kinh doanh tốt
Tức là kiều hối giúp dân đỡ khổ, nhưng không tự động nâng cấp cấu trúc kinh tế.
Có ví dụ nước nào hưởng lợi rõ từ kiều hối không?
1. Philippines — ví dụ kinh điển
Philippines là một trong những nước nổi tiếng nhất về kiều hối.
Kiều hối giúp gì?
- nâng đỡ tiêu dùng nội địa
- giảm nghèo cho hàng triệu hộ
- cung cấp nguồn USD lớn
- giúp kinh tế ít bị sốc hơn trong nhiều giai đoạn
Nhưng vấn đề là:
- đất nước vẫn không “hóa rồng” nhờ kiều hối
- vẫn phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu lao động
- công nghiệp hóa không bứt mạnh như Hàn, Đài Loan, Trung Quốc trước đây
Tức là Philippines cho thấy rất rõ:
kiều hối giúp sống ổn hơn, nhưng không đủ để cất cánh
2. Mexico
Mexico nhận kiều hối rất lớn từ người lao động ở Mỹ.
Tác dụng:
- cứu trợ các vùng nghèo
- hỗ trợ tiêu dùng hộ gia đình
- tăng nguồn ngoại tệ
Nhưng:
Mexico phát triển hay không chủ yếu vẫn do:
- vị trí sát Mỹ
- công nghiệp chế tạo
- NAFTA/USMCA
- đầu tư nước ngoài
- năng lực sản xuất
Chứ không phải do kiều hối.
3. Ấn Độ
Ấn Độ nhận lượng kiều hối thuộc hàng lớn nhất thế giới.
Kiều hối có ích:
- tăng dự trữ ngoại hối
- hỗ trợ hộ gia đình
- giúp một số bang sống khỏe hơn
Nhưng:
Ấn Độ đi lên chủ yếu nhờ:
- quy mô thị trường
- dịch vụ công nghệ
- công nghiệp
- cải cách
- doanh nhân trong nước
Kiều hối là “lớp đệm”, không phải “đầu máy”.
4. Nepal, Bangladesh, Pakistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, El Salvador…
Đây là các trường hợp mà kiều hối rất quan trọng, thậm chí chiếm tỷ trọng lớn trong GDP.
Tốt ở chỗ:
- giữ ổn định kinh tế
- nuôi hàng triệu gia đình
- giảm nghèo
Dở ở chỗ:
- dễ lệ thuộc
- người giỏi đi mất
- kinh tế nội địa yếu vẫn yếu
- dễ sinh tâm lý: “ra nước ngoài làm mới là đường sống”
Có nước nào “tốt lên” nhờ kiều hối theo nghĩa rộng không?
Có, nếu hiểu là “đời sống xã hội cải thiện”
Ví dụ:
- tỷ lệ nghèo giảm
- trẻ em học lâu hơn
- dinh dưỡng tốt hơn
- nhà cửa tử tế hơn
- làng quê có tiền xây dựng hơn
Ở nghĩa này, kiều hối có tác dụng rất đáng kể.
Nhưng nếu hiểu là “quốc gia bứt lên thành nền kinh tế mạnh”
Thì thường không.
Muốn bứt lên cần mấy thứ kiều hối không tự tạo ra:
- nhà nước quản trị tốt
- môi trường kinh doanh tốt
- cơ sở hạ tầng
- giáo dục nghề, công nghệ
- doanh nghiệp nội địa mạnh
- chính sách công nghiệp/thu hút đầu tư hợp lý
Tác dụng phụ của kiều hối
Kiều hối không chỉ có mặt tốt.
1. Có thể làm giảm động lực cải cách
Nếu quá nhiều gia đình sống nhờ tiền từ ngoài gửi về, nhà nước có thể ít chịu áp lực:
- tạo việc làm tốt trong nước
- cải cách thể chế
- nâng năng suất
Nói thẳng là:
kiều hối đôi khi giúp xã hội “đỡ đau”, nhưng vì đỡ đau nên bệnh gốc chậm được chữa.
2. Dễ đẩy tiền vào tiêu dùng và bất động sản
Người dân thường dùng kiều hối để:
- xây nhà
- mua đất
- tiêu dùng
- tổ chức cưới hỏi
- chăm sóc gia đình
Điều này hợp lý ở cấp hộ gia đình, nhưng ở cấp quốc gia có thể dẫn tới:
- giá đất tăng
- ít đầu tư sản xuất
- kinh tế địa phương ít tạo năng lực dài hạn
3. Brain drain
Người năng động, chịu khó, có kỹ năng thường là người rời đi được.
Nếu họ không quay về, nước gốc mất bớt:
- lao động tay nghề cao
- doanh nhân tiềm năng
- lực lượng trung lưu có năng lực
Khi nào kiều hối thực sự giúp đất nước phát triển hơn?
Kiều hối có ích mạnh khi nó được “nối” vào hệ thống phát triển trong nước.
Trường hợp tốt:
- kiều hối giúp con cái học hành tốt hơn
- người đi nước ngoài về mang theo kỹ năng, quan hệ, vốn
- tiền gửi về được đầu tư vào doanh nghiệp nhỏ hiệu quả
- hệ thống tài chính hút được khoản tiết kiệm này vào đầu tư sản xuất
- nhà nước có chính sách tận dụng diaspora
Lúc đó kiều hối không chỉ là tiền ăn tiêu, mà trở thành:
- vốn con người
- vốn xã hội
- vốn đầu tư
Ví dụ gần đúng:
Một số nước Đông Á hưởng lợi không chỉ từ tiền gửi về mà còn từ:
- người đi học/đi làm ở nước ngoài rồi quay về
- mạng lưới kiều dân kết nối thương mại, công nghệ, vốn đầu tư
Nhưng đây đã là câu chuyện rộng hơn kiều hối thuần túy. Nó là diaspora effect — hiệu ứng cộng đồng kiều dân.
Vậy với Việt Nam thì sao?
Việt Nam là ví dụ khá thú vị.
Kiều hối có tác dụng thật:
- hỗ trợ tiêu dùng hộ gia đình
- tăng ngoại tệ
- giúp thị trường bất động sản và dịch vụ
- hỗ trợ người thân đầu tư nhỏ, kinh doanh, học hành
Nhưng:
Sự phát triển của Việt Nam vài chục năm qua không phải chủ yếu do kiều hối.
Nền tảng lớn hơn là:
- Đổi mới
- mở cửa thương mại
- FDI
- công nghiệp xuất khẩu
- lực lượng lao động đông
- hội nhập chuỗi cung ứng
Kiều hối là nguồn bổ sung quan trọng, không phải cỗ máy chính.
Kết luận ngắn gọn
Nếu hỏi: “Kiều hối có tác dụng đáng kể không?”
Có, rất đáng kể ở cấp:
- hộ gia đình
- giảm nghèo
- ổn định ngoại tệ
- giảm sốc kinh tế
Nếu hỏi: “Có nước phát triển nhờ kiều hối không?”
Hiếm khi theo nghĩa mạnh.
Kiều hối giúp sống tốt hơn, nhưng không thường tự tạo ra phát triển kiểu công nghiệp hóa và tăng năng suất.
Câu chốt:
Kiều hối là thuốc bổ và lớp đệm, chứ hiếm khi là động cơ chính của sự cất cánh quốc gia.
Nếu muốn, tôi có thể làm tiếp 1 bảng rất rõ kiểu:
- Kiều hối vs FDI vs ODA vs xuất khẩu
- cái nào nuôi tiêu dùng, cái nào tạo năng lực sản xuất, cái nào dễ gây lệ thuộc
Bảng này sẽ giúp nhìn ra vì sao nhiều nước nhận rất nhiều tiền từ ngoài nhưng vẫn không giàu lên.