Có, khác khá nhiều ở một số tầng, nhưng không thể gom thành “một nhóm khác hẳn” về sinh học.
Nói ngắn gọn
Người Mỹ da đen có tổ tiên bị đưa sang Mỹ 200–300 năm trước và người da đen hiện sống ở châu Phi có thể khác nhau ở:
- văn hoá
- ngôn ngữ
- bản sắc
- lịch sử tổ tiên cụ thể
- mức độ pha trộn di truyền
Còn nếu hỏi theo kiểu “về mặt sinh học có thành một nhóm người khác hẳn không?” thì câu trả lời là không hẳn.
200–300 năm là dài về mặt lịch sử, nhưng chưa đủ dài để tạo ra một “chủng” sinh học mới.
1. Khác lớn nhất là ở lịch sử và bản sắc
Người Mỹ da đen (African Americans, theo nghĩa hậu duệ của nô lệ ở Mỹ) là một nhóm được hình thành bởi một lịch sử rất đặc biệt:
- tổ tiên đến từ nhiều vùng khác nhau của Tây và Trung Phi
- bị cắt đứt khỏi:
- ngôn ngữ gốc
- dân tộc gốc
- hệ họ hàng gốc
- văn hoá gốc
- sau đó sống cùng nhau qua nhiều thế hệ trong bối cảnh nô lệ, phân biệt chủng tộc, rồi phát triển thành một bản sắc mới
Nói cách khác:
- người da đen châu Phi thường gắn với một dân tộc, quốc gia, ngôn ngữ cụ thể
ví dụ: Yoruba, Igbo, Akan, Wolof, Amhara, Zulu, v.v. - người Mỹ da đen thường không còn biết chính xác mình thuộc dân tộc nào ở châu Phi nữa, mà hình thành bản sắc mới là African American
Đây là khác biệt rất lớn, thậm chí còn lớn hơn phần sinh học.
2. Về di truyền: có khác, nhưng là khác theo kiểu trung bình quần thể
Người Mỹ da đen thường là quần thể pha trộn hơn
Nhiều người Mỹ da đen có tổ tiên pha trộn giữa:
- các nhóm Tây/Central Phi
- người châu Âu
- đôi khi có thêm tổ tiên bản địa châu Mỹ
Trung bình, nhiều nghiên cứu cho thấy người Mỹ da đen có một tỷ lệ tổ tiên châu Âu nhất định, nhưng mức này rất khác nhau giữa từng người.
Trong khi đó, người da đen sống ở châu Phi hiện nay thường:
- thuộc về các quần thể địa phương cụ thể hơn
- ít bị “trộn đều” giữa nhiều nhóm xa nhau theo kiểu lịch sử nô lệ Đại Tây Dương
Một điểm rất quan trọng:
“Người da đen châu Phi” bản thân nó đã là một cụm quá rộng.
Di truyền giữa:
- người Yoruba ở Nigeria
- người Dinka ở Nam Sudan
- người Amhara ở Ethiopia
- người Xhosa ở Nam Phi
có thể khác nhau đáng kể.
Thậm chí đa dạng di truyền trong châu Phi cực lớn, lớn hơn nhiều người tưởng.
Vì vậy, nói “người da đen châu Phi” như một khối thống nhất là không chính xác.
3. 200–300 năm có làm họ tiến hoá khác đi không?
Có thể có chút ít thay đổi nhỏ ở tần suất gen, nhưng không đủ để nói là đã thành nhóm sinh học tách biệt rõ như một dân tộc cổ lâu đời.
Vì sao?
- 200–300 năm chỉ khoảng 8–12 thế hệ
- tiến hoá quần thể có thể xảy ra trong khoảng thời gian đó nếu có:
- chọn lọc mạnh
- cô lập sinh sản rõ
- quy mô nhỏ
- nhưng người Mỹ da đen không phải một quần thể hoàn toàn khép kín, và thời gian này vẫn tương đối ngắn
Nên nếu hỏi:
“Họ có còn giống người châu Phi không?”
Thì câu trả lời là:
- vẫn có nguồn gốc chủ yếu từ châu Phi
- nhưng không còn là bản sao của bất kỳ nhóm châu Phi nào cụ thể
- họ là một quần thể hậu duệ diaspora đã hình thành bản sắc và cấu trúc tổ tiên riêng
4. Có khác về ngoại hình không?
Trung bình có thể có, nhưng không nên nói quá cứng.
Ví dụ, trong người Mỹ da đen có thể thấy phổ rất rộng về:
- màu da
- kiểu tóc
- nét mặt
- chiều cao
- tỉ lệ cơ thể
vì:
- tổ tiên đến từ nhiều vùng châu Phi khác nhau
- có pha trộn với châu Âu ở mức độ nhất định
Nhưng điều này không có nghĩa là cứ nhìn là phân biệt chắc chắn được giữa:
- người Mỹ da đen
- người Nigeria
- người Ghana
- người Jamaica
- người Congo
Trong thực tế, nhiều trường hợp không thể nhìn mà biết chính xác nguồn gốc.
5. Khác biệt văn hoá có khi còn lớn hơn khác biệt sinh học
Đây mới là điểm đáng chú ý nhất.
Người Mỹ da đen đã tạo ra cả một hệ văn hoá riêng:
- tiếng Anh bản địa của cộng đồng da đen Mỹ
- âm nhạc: blues, jazz, gospel, hip-hop...
- phong cách nhà thờ, gia đình, cộng đồng
- ký ức tập thể về nô lệ, segregation, civil rights
Một người Nigeria hay Ghana mới sang Mỹ có thể cùng là “da đen”, nhưng trải nghiệm lịch sử và bản sắc lại khác hẳn với một African American có tổ tiên ở Mỹ từ thời nô lệ.
Nên trong đời sống thực, khác biệt giữa hai bên nhiều khi được cảm nhận mạnh ở:
- cách nói
- cách nghĩ về bản thân
- cách nhìn về châu Phi
- cách nhìn về nước Mỹ
- cảm giác “mình thuộc về đâu”
6. Nếu nói thẳng: họ có còn là “người châu Phi” không?
Câu này tuỳ bạn đang hỏi theo nghĩa nào.
Nếu theo nghĩa nguồn gốc tổ tiên:
- Có, phần lớn tổ tiên xa là từ châu Phi.
Nếu theo nghĩa dân tộc/văn hoá hiện tại:
- Không hẳn.
Họ thường là African American, không phải Yoruba, Igbo, Akan… theo nghĩa sống động như người ở châu Phi hiện nay.
Nếu theo nghĩa sinh học:
- Gần với nhiều quần thể Tây/Central Phi hơn là với châu Âu hay Đông Á, nhưng đã có pha trộn và tái tổ hợp qua nhiều thế hệ.
7. So sánh ngắn dễ hình dung
Nó hơi giống thế này:
- Người da đen châu Phi hiện nay = các “dân gốc” rất đa dạng, mỗi nhóm có lịch sử riêng
- Người Mỹ da đen hậu duệ nô lệ = một cộng đồng diaspora được trộn từ nhiều nhóm gốc khác nhau rồi phát triển thành một bản sắc mới ở Tân Thế Giới
Tức là:
- không phải y hệt người châu Phi hiện nay
- cũng không phải một loài hay chủng hoàn toàn khác
- mà là một quần thể hậu duệ đã tách khỏi gốc đủ lâu để khác về bản sắc, văn hoá, và phần nào về cấu trúc tổ tiên
Kết luận một câu
Có khác, nhưng khác chủ yếu ở bản sắc lịch sử-văn hoá và mức độ pha trộn tổ tiên; còn về sinh học thì chưa thể nói là thành một nhóm “khác hẳn” với người da đen châu Phi.
Nếu bạn muốn, mình có thể làm tiếp một bảng so sánh rất rõ giữa:
African American hậu duệ nô lệ ở Mỹ vs người châu Phi nhập cư sang Mỹ gần đây — vì hai nhóm này bên ngoài nhìn có thể đều là “da đen”, nhưng bên trong khác khá sâu.