Có thể hiểu được — nhưng cần tách 2 chuyện khác nhau
Câu hỏi của bạn chạm đúng một nhầm lẫn rất phổ biến:
- “Khoa học chưa tái tạo được một con ruồi”
- ≠ “vì thế tiến hoá không thể tạo ra con ruồi”
Hai việc này khác bản chất.
1. Tiến hoá là quá trình tích luỹ qua thời gian rất dài
Nó không nói rằng:
- có một “nhà khoa học vũ trụ” ngồi thiết kế nguyên con ruồi từ đầu,
- hay một bước nhảy từ vật chất chết thành sinh vật hoàn chỉnh.
Nó nói rằng:
- từ những hệ rất đơn giản ban đầu,
- qua biến dị nhỏ + chọn lọc tự nhiên + thời gian cực dài,
- cấu trúc ngày càng phức tạp dần.
Tức là không phải “lắp một con ruồi trong phòng thí nghiệm”, mà là một chuỗi thử-sai kéo dài hàng trăm triệu đến hàng tỷ năm.
Vì sao “ta chưa làm được” không bác bỏ tiến hoá?
So sánh dễ hình dung
Con người hiện nay:
- chưa tự tạo được một cái cây từ nguyên tử theo cách tự nhiên làm,
- chưa làm được bộ não người,
- chưa tái tạo hoàn chỉnh một tế bào sống từ đầu theo cách đầy đủ như tự nhiên.
Nhưng không ai vì thế kết luận:
- cây không thể mọc tự nhiên,
- não người không thể hình thành sinh học,
- tế bào không thể tồn tại.
Lý do là:
- năng lực tái tạo của con người
không phải là - giới hạn của điều tự nhiên có thể xảy ra.
Tự nhiên có:
- thời gian khổng lồ,
- số lượng thử nghiệm khổng lồ,
- chọn lọc liên tục qua vô số thế hệ.
Con người trong lab thì:
- thời gian ngắn,
- điều kiện giới hạn,
- hiểu biết còn thiếu.
Điểm mấu chốt: tiến hoá không cần “nhảy thẳng lên phức tạp”
Đây là phần quan trọng nhất.
Một con ruồi hôm nay rất tinh vi vì nó là kết quả cuối của vô số lớp tích luỹ:
- cảm biến ánh sáng đơn giản → mắt phức tạp hơn
- phản xạ vận động đơn giản → hệ thần kinh tinh vi hơn
- phân tử tự sao chép đơn giản → tế bào → đa bào → côn trùng
Không có bước nào cần “đột nhiên xuất hiện cả con ruồi hoàn chỉnh”.
Cơ chế nền:
- biến dị: sinh vật con hơi khác bố mẹ
- di truyền: khác biệt có thể truyền lại
- chọn lọc tự nhiên: cái nào sống/đẻ tốt hơn thì lan rộng
- tích luỹ lâu dài: cải tiến nhỏ chồng lên nhau
Cái trực giác của con người thường vấp ở chỗ:
- ta nhìn sản phẩm hoàn thiện
- rồi thấy “quá phức tạp, không thể hình thành dần dần”
Nhưng tiến hoá hoạt động giống:
- không phải xây một chiếc smartphone trong 1 lần,
- mà là qua vô số phiên bản từ máy cực thô sơ.
Nhưng có một chỗ cần phân biệt thêm: tiến hoá ≠ nguồn gốc sự sống
Bạn đang nói tới 2 tầng câu hỏi:
Tầng 1: Sự sống đầu tiên xuất hiện thế nào?
Đây là câu hỏi về abiogenesis — từ hoá học sang sinh học.
Tầng 2: Khi đã có sự sống đơn giản rồi, nó đa dạng và phức tạp lên thế nào?
Đây là evolution.
Hiện nay:
- tiến hoá có bằng chứng rất mạnh
- còn nguồn gốc sự sống đầu tiên thì vẫn chưa giải thích hoàn chỉnh
Nói cách khác:
- khoa học chưa biết hết làm sao bước đầu tiên xảy ra,
- nhưng điều đó không làm yếu đi nhiều phần bằng chứng cho tiến hoá sau khi sự sống đã tồn tại.
Vì sao giới khoa học tin tiến hoá rất mạnh?
Không phải vì “nghe hợp lý”, mà vì có nhiều lớp bằng chứng khớp nhau:
1. Hoá thạch
- cho thấy sinh vật thay đổi theo thời gian
- có các dạng chuyển tiếp
2. Di truyền học
- DNA cho thấy các loài có quan hệ họ hàng
- con người và các loài khác chia sẻ lượng lớn gene
3. Giải phẫu so sánh
- cùng một “bản thiết kế cơ bản” nhưng biến tấu khác nhau
- ví dụ xương chi trước ở người, dơi, cá voi
4. Tiến hoá quan sát được
- vi khuẩn kháng kháng sinh
- côn trùng kháng thuốc
- thay đổi ở quần thể trong thời gian ngắn
Tức là khoa học không bảo:
“Chúng tôi đã tái tạo nguyên con ruồi, nên tiến hoá đúng.”
Mà họ nói:
“Rất nhiều bằng chứng độc lập cùng chỉ về một cơ chế chung.”
Trực giác “quá tinh vi nên khó tin” là hoàn toàn dễ hiểu
Đây là cảm giác rất tự nhiên.
Khi nhìn:
- mắt ruồi,
- bộ não,
- cánh chim,
- hệ miễn dịch,
ta dễ nghĩ:
- “cái này phải được làm ra trọn gói”
- “ngẫu nhiên sao làm nổi?”
Nhưng ở đây cũng có một nhầm lẫn nữa:
Tiến hoá không nói “mọi thứ do ngẫu nhiên hoàn toàn”
Nó là:
- đột biến có yếu tố ngẫu nhiên,
- nhưng chọn lọc tự nhiên thì không ngẫu nhiên.
Nói ngắn:
- biến thể xuất hiện khá mù,
- nhưng môi trường giữ lại cái nào có lợi.
Giống như:
- tung ra nhiều phiên bản thử,
- rồi hệ thống tự loại dần cái dở.
Qua thời gian dài, kết quả nhìn như “được thiết kế”, dù không cần một người thiết kế trực tiếp.
Vậy có điểm nào khiến người ta còn tranh luận không?
Có, nhưng chủ yếu ở các tầng sâu hơn:
- sự sống đầu tiên bắt đầu ra sao
- ý thức xuất hiện thế nào
- mức độ tất định hay ngẫu nhiên trong tiến hoá
- có phải mọi đặc điểm đều do chọn lọc không, hay có phần là phụ phẩm
Tức là:
- khung lớn của tiến hoá rất mạnh
- nhưng mọi chi tiết thì chưa xong hết
Đây là thái độ khoa học bình thường:
- không biết hết
- nhưng không vì thế mà toàn bộ mô hình sụp đổ.
Kết luận ngắn
Có, thuyết con người hình thành do tiến hoá vẫn hoàn toàn có thể hiểu được, dù ta chưa tái tạo nổi một con ruồi.
Vì:
- “chưa tái tạo được” không đồng nghĩa “tự nhiên không thể làm được”
- tiến hoá là tích luỹ dần qua thời gian cực dài, không phải lắp hoàn chỉnh trong một bước
- khoa học có rất nhiều bằng chứng độc lập ủng hộ tiến hoá
- thứ còn mờ hơn là nguồn gốc sự sống ban đầu, chứ không phải toàn bộ tiến hoá
Nếu muốn, tôi có thể đi tiếp theo hướng:
- vì sao mắt/ruồi trông “quá hoàn hảo” mà vẫn có thể tiến hoá dần, hoặc
- phân biệt rõ giữa tiến hoá và thuyết sáng tạo theo kiểu công bằng, không công kích.