Ngắn gọn
Vì âm nhạc của con người không chỉ để phát tín hiệu sinh học, mà là một hệ thống biểu tượng, cảm xúc, nghi lễ và cấu trúc xã hội.
Động vật chủ yếu dùng âm thanh để làm vài việc rất cụ thể: gọi bạn tình, cảnh báo, đánh dấu lãnh thổ. Chỉ cần một số mẫu âm đơn giản là đủ.
Còn con người thì khác: một khi đã có ngôn ngữ, trí nhớ tập thể, nghi lễ, nhạc cụ và thẩm mỹ, âm thanh không còn chỉ là “tín hiệu”, mà thành một không gian để sáng tạo. Từ đó mới xuất hiện thang âm, mode, hòa âm, nhịp phức tạp.
Khác biệt cốt lõi: “tín hiệu” vs “hệ thống văn hóa”
1. Ở động vật, âm thanh chủ yếu là công cụ sinh tồn
Ví dụ:
- chim hót để thu hút bạn tình
- sói tru để liên lạc bầy đàn
- khỉ kêu để báo nguy hiểm
Các tín hiệu này cần:
- dễ nhận ra
- ổn định
- ít mơ hồ
- tiết kiệm năng lượng học tập
Nói cách khác, nếu vài cao độ và vài mẫu nhịp đã đủ truyền thông tin, thì không có áp lực tiến hóa để phát triển thành hệ thống âm nhạc kiểu con người.
2. Ở con người, âm nhạc vượt khỏi chức năng sinh học
Con người dùng âm nhạc để:
- gắn kết cộng đồng
- làm nghi lễ
- kể chuyện
- ru ngủ
- chiến tranh, hành quân
- khiêu vũ
- thể hiện địa vị
- diễn đạt cảm xúc tinh vi
Khi chức năng tăng lên, hệ thống âm nhạc cũng phải tinh vi hơn:
- nhiều bậc âm hơn để tạo nhiều sắc thái
- nhiều nhịp hơn để phục vụ múa, nghi lễ, lao động
- nhiều quy tắc hơn để ghi nhớ và truyền dạy
Tức là độ phức tạp của âm nhạc phản ánh độ phức tạp của xã hội và ý thức biểu tượng.
Vì sao lại xuất hiện “thang âm nhiều bậc”?
1. Do tai người thích các quan hệ tần số có quy luật
Con người không nghe âm thanh như một tần số đơn lẻ. Tai và não rất nhạy với:
- quãng tám: 2:1
- quãng năm: 3:2
- quãng bốn: 4:3
Đây là các quan hệ rất “tự nhiên” về mặt vật lý vì chúng nằm trong chuỗi họa âm.
Nói đơn giản: khi một dây rung hay một cột khí phát âm, nó tự sinh ra các bội số tần số. Não người thấy một số tỷ lệ trong đó “êm”, “ổn”, “hợp”.
Từ nền vật lý này, các nền văn minh dần xây thang âm:
- ngũ cung
- thất cung
- các mode khác nhau
- về sau là hệ 12 bán âm
Tức là thang âm không phải hoàn toàn tùy ý, nhưng cũng không phải tự nhiên sinh ra y nguyên. Nó là kết quả của:
- giới hạn sinh học của tai người
- tính vật lý của âm thanh
- lựa chọn văn hóa
2. Vì con người có nhạc cụ
Đây là điểm rất quan trọng.
Động vật chủ yếu phát âm bằng cơ thể.
Con người lại chế tạo:
- sáo
- đàn dây
- trống
- chuông
- kèn
Khi có nhạc cụ:
- cao độ được “cố định” hơn
- có thể lặp lại chính xác hơn
- dễ so sánh nốt này với nốt kia
- dễ xây thành hệ thống
Ví dụ:
- một cây sáo với nhiều lỗ bấm gần như ép con người nghĩ theo “bậc”
- đàn dây khiến người ta nhận ra chia dây theo tỷ lệ sẽ ra quãng hài hòa
- chuông và đàn giúp chuẩn hóa cao độ trong nghi lễ
Nói cách khác, nhạc cụ biến âm thanh từ thứ thoáng qua thành thứ có thể đo, lặp, chuẩn hóa. Đây là nền tảng cho âm nhạc phức tạp.
3. Vì con người có truyền thống tích lũy
Chim có thể có bài hót rất đẹp, thậm chí có học hỏi. Nhưng chúng không tích lũy văn hóa kiểu con người ở cùng mức độ.
Con người thì có:
- thầy dạy trò
- nghi lễ lặp lại qua nhiều thế hệ
- ký âm hoặc ít nhất là truyền khẩu có cấu trúc
- tầng lớp chuyên làm nhạc
- lý thuyết hóa âm nhạc
Khi một nền văn minh đủ lớn, âm nhạc không còn là bản năng đơn thuần mà thành:
- nghề
- tri thức
- biểu tượng quyền lực
- khoa học mini về âm thanh
Ví dụ:
- Hy Lạp cổ đại liên hệ âm nhạc với toán học
- Ấn Độ phát triển raga rất tinh vi
- Trung Hoa cổ xây hệ luật lữ
- Trung Đông phát triển maqam với vi cung
Đây là kiểu phức tạp mà động vật gần như không có, vì chúng không có cơ chế tích lũy văn hóa mở rộng đến mức đó.
4. Vì con người thích “chơi với kỳ vọng”
Âm nhạc người hấp dẫn vì nó tạo ra rồi bẻ kỳ vọng:
- lên rồi hạ
- căng rồi giải
- lặp rồi biến tấu
- quen nhưng không quá quen
Muốn làm được vậy cần một “bảng màu” đủ rộng:
- nhiều bậc âm
- nhiều nhịp
- nhiều cách chuyển điệu
- nhiều kiểu kết thúc / treo / giải
Động vật không cần trò này nhiều. Một con chim trống không cần viết “giao hưởng” để tán tỉnh; nó chỉ cần mẫu tín hiệu hiệu quả.
Có thật là âm nhạc động vật chỉ có “vài tần số cơ bản” không?
Không hoàn toàn
Câu này đúng một phần nhưng hơi đơn giản hóa.
Một số loài có hệ âm thanh khá phong phú:
- chim biết biến đổi giai điệu
- cá voi có “bài hát” dài và có motif
- vượn/hylobat có song ca
- một số loài chim biết bắt chước rất phức tạp
Nhưng khác biệt lớn là:
Động vật có thể phức tạp về mặt âm học
nghĩa là:
- nhiều âm
- nhiều biến thể
- nhiều motif
Nhưng không chắc phức tạp theo kiểu “âm nhạc có hệ thống”
tức là:
- có thang âm trừu tượng
- có chuẩn hóa quãng
- có lý thuyết mode
- có sáng tác tích lũy liên thế hệ
- có dàn nhạc, hòa thanh, ký âm
Nói gọn:
động vật có thể tạo âm thanh phức tạp, nhưng ít bằng chứng cho thấy chúng xây “hệ thống âm nhạc” như con người.
Tại sao chính các nền văn minh cổ đại lại phát triển mạnh chuyện này?
Vì họ đã đạt đủ 4 điều kiện cùng lúc:
1. Xã hội đủ lớn
- có nghi lễ tập thể
- có tôn giáo tổ chức
- có cung đình hoặc đền đài
- có nhu cầu đồng bộ cộng đồng
2. Có tầng lớp chuyên môn
- nhạc công
- tư tế
- nghệ nhân làm nhạc cụ
- học giả
3. Có thời gian và nguồn lực để trừu tượng hóa
Khi xã hội có nông nghiệp, đô thị, thặng dư lương thực, con người mới có điều kiện dành công sức cho:
- đo âm
- chuẩn luật
- dạy học
- sáng tạo
4. Có tư duy biểu tượng mạnh
Âm nhạc gắn với:
- vũ trụ quan
- thần linh
- trật tự xã hội
- đạo đức
- trị quốc
Trong nhiều nền văn minh cổ, âm nhạc không chỉ là giải trí, mà là một mô hình thu nhỏ của trật tự vũ trụ. Khi gán cho nó ý nghĩa lớn như vậy, người ta có động lực hệ thống hóa nó rất sâu.
So sánh rất ngắn
Động vật
- mục tiêu: truyền tín hiệu
- ưu tiên: hiệu quả, dễ nhận
- độ phức tạp: vừa đủ dùng
- ít tích lũy văn hóa trừu tượng
Con người
- mục tiêu: biểu đạt, nghi lễ, gắn kết, sáng tạo
- ưu tiên: sắc thái, cấu trúc, cảm xúc, biểu tượng
- độ phức tạp: có thể mở rộng gần như vô hạn
- tích lũy văn hóa rất mạnh
Cách nhìn sâu hơn: âm nhạc người là “ngôn ngữ cảm xúc có toán học bên trong”
Đây có lẽ là điểm bản chất nhất.
Con người có 3 thứ kết hợp cùng lúc:
- sinh học: tai thích một số quan hệ âm thanh
- nhận thức: não giỏi phát hiện mẫu, lặp, biến tấu
- văn hóa: xã hội tích lũy và chuẩn hóa các mẫu đó
Động vật thường chỉ có phần đầu mạnh ở mức chức năng tín hiệu.
Con người thì kéo nó đi xa hơn thành:
- nghệ thuật
- lý thuyết
- nghi lễ
- bản sắc tập thể
Nên từ vài tần số “tự nhiên”, con người xây được cả một thế giới âm nhạc.
Kết luận một câu
Âm nhạc động vật dừng ở mức tín hiệu sinh học hiệu quả; âm nhạc con người phát triển thành hệ thống phức tạp vì con người có văn hóa tích lũy, nhạc cụ, tư duy trừu tượng và nhu cầu biểu đạt vượt xa sinh tồn.
Nếu muốn, mình có thể đi tiếp theo một trong 3 hướng:
- Vì sao tai người lại thấy một số quãng “hài hòa”
- Các nền văn minh cổ đại như Hy Lạp, Trung Hoa, Ấn Độ đã xây thang âm ra sao
- Liệu chim hót có thể gọi là “âm nhạc” không