“Mượn quân” ngày xưa là gì?
Nói ngắn gọn: “mượn quân” không phải mượn vài người lính như mượn đồ, mà thường là:
- Nhờ nước khác gửi quân sang giúp đánh
- Hoặc thuê lực lượng vũ trang
- Hoặc mượn danh nghĩa / phiên thuộc / đồng minh, đổi lại bằng tiền, đất, cống nạp, quyền lợi chính trị
- Cũng có khi là vua chúa lưu vong cầu viện ngoại bang để giành lại ngôi
Tức là cái được “mượn” thực ra không chỉ là binh lính, mà là sức mạnh quân sự của một thế lực khác.
Tại sao quân đội lại “mượn” được?
Vì thời xưa, quân đội không hoàn toàn là quân đội quốc gia kiểu hiện đại.
Ngày nay ta quen nghĩ:
- quân đội = bộ máy nhà nước trung ương
- chỉ phục vụ lợi ích quốc gia
- có chủ quyền rõ ràng
Nhưng ngày xưa thường khác:
1. Quân đội gắn với cá nhân người cầm quyền
Nhiều khi quân là:
- quân của vua
- quân của lãnh chúa
- quân của chư hầu
- quân của tướng lĩnh
- quân bộ tộc
Nên nếu ông vua A muốn giúp ông vua B, thì ông A có thể “xuất quân” như một quyết định cá nhân/chính trị.
2. Quan hệ quốc tế thời xưa dựa nhiều vào lệ thuộc và bảo hộ
Ví dụ:
- nước nhỏ triều cống nước lớn
- chư hầu cầu cứu “thiên triều”
- phiên vương xin tông chủ giúp dẹp loạn
Nên “mượn quân” thực ra là:
- cầu viện
- xin viện binh
- yêu cầu tông chủ can thiệp
Chứ không phải ngang hàng tuyệt đối như hai quốc gia hiện đại.
3. Có lợi ích trao đổi rất rõ
Không ai cho quân không cả. Bên cho quân thường đòi:
- vàng bạc
- lương thảo
- đất đai
- đặc quyền buôn bán
- cưới gả chính trị
- thần phục
- đặt người của mình lên ngôi
- biến nước kia thành vùng ảnh hưởng
Nên “mượn quân” là một thương vụ quyền lực, không phải giúp vô tư.
Các kiểu “mượn quân” phổ biến
1. Cầu viện đồng minh
Ví dụ:
- hai nước có hôn ước, hiệp ước, cùng chống kẻ thù
Bản chất:
- anh giúp tôi hôm nay, mai tôi giúp anh
- đổi lấy liên minh lâu dài
2. Cầu viện tông chủ / đế quốc lớn
Ví dụ:
- nước nhỏ có loạn, xin đế quốc lớn đem quân sang “giúp”
Bản chất:
- đổi độc lập lấy an toàn
- rất dễ thành bị can thiệp sâu
3. Thuê lính đánh thuê
Đây là kiểu “mượn quân” gần nghĩa đen nhất.
Ví dụ:
- thuê bộ tộc du mục
- thuê đội cung thủ, kỵ binh, lính ngoại quốc
- thuê công ty lính đánh thuê thời cổ/trung đại
Bản chất:
- trả tiền là có quân
- nhưng trung thành thấp, dễ phản
4. Vua chúa tranh ngôi đi cầu ngoại viện
Rất phổ biến.
Ví dụ:
- một phe trong nội chiến thua thế
- chạy sang nước ngoài xin quân về khôi phục ngai vàng
Bản chất:
- dùng ngoại lực giải quyết nội chiến
- nhưng sau khi thắng thì thường phải trả giá cực đắt
Vì sao chuyện này xảy ra nhiều thời xưa?
Vì nhà nước ngày xưa yếu hơn ta tưởng
Nhiều triều đại:
- không kiểm soát hết lãnh thổ
- thu thuế hạn chế
- quân thường trực ít
- gặp loạn là thiếu lực lượng ngay
Cho nên khi có:
- nội chiến
- phản loạn
- xâm lăng
- tranh ngôi
thì cầu viện bên ngoài là cách nhanh nhất để bù lực lượng.
Nhưng “mượn quân” rất nguy hiểm
Vì quân đã vào rồi thì khó đuổi ra.
Đây là logic cốt lõi:
- Lúc chưa có quân: mình yếu, nên phải xin
- Lúc quân họ vào: họ mạnh hơn mình trên đất mình
- Sau khi đánh xong: họ có thể đòi thêm quyền lợi
- Nếu mình không trả nổi: họ ở lì, ép điều kiện, thậm chí thôn tính
Nên trong lịch sử, “mượn quân” thường bị nhìn khá xấu, vì dễ thành:
- rước voi về giày mả tổ
- cứu nguy trước mắt nhưng hại lâu dài
Một vài ví dụ để dễ hình dung
1. Kiểu “xin thiên triều giúp”
Một vua/chúa bị lật đổ hoặc gặp loạn, sang cầu viện nước lớn phương Bắc.
- Nước lớn đồng ý đưa quân
- Nhưng họ không giúp không
- Họ xem đây là cơ hội can thiệp vào nước nhỏ
2. Kiểu “nội chiến mời ngoại bang”
Hai phe trong nước tranh ngôi:
- phe yếu hơn đi mời nước láng giềng
- hứa nhượng bộ lớn nếu thắng
Đây là kiểu rất thường thấy ở Đông Á, châu Âu, Trung Đông, Ấn Độ… đâu cũng có.
3. Kiểu “thuê lính ngoại”
Thành bang hay vương quốc giàu nhưng dân ít:
- không đủ quân chiến đấu
- bèn thuê lính từ nơi khác
Rất hiệu quả ngắn hạn, nhưng lính đánh thuê có thể:
- tăng giá
- bỏ chạy
- đổi phe
- cướp luôn bên thuê nếu thấy yếu
Về bản chất, “mượn quân” là mượn cái gì?
Không phải mượn con người đơn thuần, mà là mượn:
- bạo lực có tổ chức
- khả năng răn đe
- tính chính danh
- hậu cần
- uy tín chính trị của bên cho mượn
Nhiều khi phe nổi loạn sợ không phải vì 1 vạn quân, mà vì:
- đằng sau 1 vạn quân đó là cả một đế quốc
So với thời nay thì tương đương cái gì?
Gần giống:
- xin viện trợ quân sự
- nhờ đồng minh can thiệp
- cho đặt căn cứ quân sự
- thuê công ty quân sự tư nhân
- xin nước lớn bảo hộ an ninh
Khác ở chỗ ngày nay có:
- luật quốc tế
- chủ quyền quốc gia rõ hơn
- dư luận quốc tế
- bộ máy nhà nước hiện đại
Nhưng bản chất quyền lực thì khá giống:
bên nào không tự lo nổi an ninh, thường phải đổi thứ khác để lấy sức mạnh quân sự từ bên ngoài.
Chốt ngắn gọn
“Mượn quân” ngày xưa xảy ra được vì:
- quân đội khi đó không hoàn toàn là tài sản quốc gia kiểu hiện đại
- quan hệ giữa các nước mang tính chư hầu, bảo hộ, đồng minh, mua bán quyền lực
- các phe cầm quyền sẵn sàng đổi tiền, đất, quyền lực, thần phục để lấy viện binh
- bên cho quân thấy có lợi nên mới cho
Nên “mượn quân” thực chất là:
mời một thế lực có vũ lực tham gia vào cuộc chơi của mình, đổi lại bằng lợi ích lớn.
Nếu muốn, mình có thể nói tiếp theo 2 hướng:
- “Mượn quân” trong lịch sử Việt Nam cụ thể đã xảy ra những vụ nào
- Vì sao sử Việt thường rất dị ứng với hành động cầu viện ngoại bang