Có 2 ý tách riêng ở đây
- Vì sao Đức vẫn muốn đánh Anh dù Anh là đảo quốc, rất khó nuốt?
- Vì sao Đức nghĩ họ có thể cai trị cả đống lãnh thổ chiếm được?
Cốt lõi là: Đức không định “nuốt” Anh theo kiểu chiếm đóng toàn bộ như chiếm Ba Lan hay Pháp ngay từ đầu. Mục tiêu thực tế hơn nhiều là buộc Anh phải chấp nhận hòa bình, hoặc ít nhất bị vô hiệu hóa như một đối thủ chiến tranh.
1) Vì sao Đức phải xử lý Anh?
Vì Anh là đối thủ duy nhất còn lại ở Tây Âu
Sau khi Pháp sụp đổ năm 1940, Hitler gần như đã làm chủ lục địa Tây Âu. Nhưng Anh vẫn tiếp tục chiến tranh.
Nếu để Anh tồn tại:
- Anh là bàn đạp cho Mỹ sau này đổ quân vào châu Âu.
- Anh có hải quân mạnh, có thể phong tỏa kinh tế Đức.
- Anh có đế quốc toàn cầu, tức còn nguồn lực từ thuộc địa.
- Anh có thể ném bom, phá hoại công nghiệp Đức.
- Quan trọng nhất: chừng nào Anh chưa thua, Đức chưa thật sự an toàn ở phía tây.
Nói ngắn gọn:
Đức không thể yên tâm đánh lớn ở nơi khác nếu Anh vẫn sống khỏe.
2) Đức có thật sự muốn đổ bộ chiếm Anh không?
Ban đầu: chưa chắc
Hitler trong một số giai đoạn không hề ưu tiên xâm lược Anh bằng đường biển ngay lập tức. Ông ta từng hy vọng rằng:
- Anh sẽ thấy Pháp đã thua,
- thấy cán cân lực lượng quá chênh lệch,
- rồi đàm phán hòa bình.
Tức là Hitler có phần đánh giá sai ý chí chiến đấu của Anh, nhất là dưới Churchill.
Đổ bộ chỉ là phương án ép hòa bình
Kế hoạch xâm lược Anh là Operation Sea Lion. Nhưng đây là kế hoạch cực khó vì:
- Đức không làm chủ mặt biển như hải quân Anh.
- Đức không làm chủ hoàn toàn bầu trời.
- khả năng vận tải đổ bộ qua eo biển còn yếu.
- đổ bộ lên đảo là một trong những chiến dịch khó nhất về quân sự.
Nói cách khác, Đức không hẳn “tự tin chắc chắn sẽ chiếm được Anh”.
Đúng hơn là:
- nếu không khuất phục được Anh bằng đàm phán,
- thì thử dùng không quân + đe dọa đổ bộ + phong tỏa + ném bom
- để khiến Anh mệt mỏi và xuống thang.
3) Vậy tại sao không bỏ qua Anh, chỉ lo chiếm đất liền?
Vì bỏ qua Anh là để một kẻ thù chiến lược ngay sau lưng.
Hãy hình dung:
- Đức kiểm soát châu Âu lục địa,
- nhưng ngoài khơi là một “pháo đài” không chịu thua,
- có hải quân,
- có không quân,
- có mạng lưới toàn cầu,
- có khả năng kéo Mỹ vào.
Thì Đức sẽ luôn bị:
- phân tán nguồn lực,
- bị phong tỏa,
- bị đánh bom,
- có nguy cơ mặt trận thứ hai trong tương lai.
Cho nên với Đức, Anh không phải miếng đất hấp dẫn để chiếm, mà là mối đe dọa bắt buộc phải vô hiệu hóa.
4) Vì sao Đức nghĩ họ có thể quản lý lãnh thổ rộng lớn đã chiếm?
Đây là điểm rất quan trọng: Đức không định cai trị mọi nơi bằng cách rải lính Đức kín khắp nơi. Không đế chế nào làm thế được.
Họ trông vào 4 công cụ chính:
a) Dùng chính quyền bù nhìn hoặc chính quyền hợp tác
Ví dụ:
- Vichy ở Pháp
- các chính quyền thân Đức ở nhiều nơi
- tận dụng bộ máy hành chính sẵn có
Tức là:
- người địa phương vẫn điều hành phần lớn xã hội thường nhật,
- Đức chỉ giữ các vị trí then chốt: quân sự, an ninh, kinh tế, giao thông.
Đây là cách đế quốc thường cai trị: không cần chiếm từng làng bằng quân chính quy.
b) Khủng bố chọn lọc
Đức dùng:
- Gestapo
- SS
- bắt con tin
- xử bắn trả đũa
- đàn áp phong trào kháng chiến
Mục tiêu là tạo tâm lý:
chống thì bị giết rất nặng, nên phần đông dân thường sẽ im lặng để sống.
c) Khai thác sự chia rẽ địa phương
Ở nhiều nơi có:
- mâu thuẫn sắc tộc,
- mâu thuẫn giai cấp,
- phe cực hữu chống cộng,
- phe chống chính quyền cũ,
Đức tận dụng những lực lượng này làm tay sai hoặc lực lượng phụ trợ.
d) Tập trung lính Đức vào nút chiến lược
Họ không cần đồn quân khắp nơi như rắc muối.
Chỉ cần kiểm soát:
- thành phố lớn,
- đường sắt,
- cảng,
- mỏ,
- nhà máy,
- nút liên lạc.
Nếu kiểm soát được “xương sống” hạ tầng, thì cả lãnh thổ vẫn nằm trong tay tương đối.
5) Nhưng họ đã đánh giá quá thấp việc chiếm dễ, giữ khó
Đây là chỗ sai căn bản của Đức.
Chiến tranh chớp nhoáng thắng trận nhanh
Blitzkrieg rất hiệu quả để:
- đập tan quân đội đối phương,
- làm nhà nước đối phương sụp nhanh.
Nhưng thắng một chiến dịch không có nghĩa là ổn định được một đế chế lâu dài.
Chiếm càng nhiều, gánh càng nặng
Mỗi vùng chiếm được kéo theo:
- quân đồn trú,
- hậu cần,
- đường sắt,
- an ninh,
- chống du kích,
- lương thực,
- nhiên liệu,
- quản lý lao động cưỡng bức.
Lúc đầu có vẻ kiểm soát được vì đối phương còn choáng.
Nhưng càng về sau:
- kháng chiến tăng,
- Anh chưa gục,
- Liên Xô mở mặt trận khổng lồ,
- Mỹ tham chiến,
- Đức thiếu người, thiếu dầu, thiếu xe, thiếu máy bay.
Tức là Đức thắng quá nhanh ở đầu cuộc chiến nên sinh ra ảo tưởng rằng đánh đâu cũng gục, chiếm đâu cũng giữ được.
6) Đức có định “quản lý châu Âu” theo kiểu bình thường không?
Không hẳn. Họ không nghĩ theo kiểu nhà nước hiện đại quản trị tử tế.
Mô hình của Đức Quốc xã là:
- bóc lột tài nguyên,
- cưỡng bức lao động,
- đàn áp chính trị,
- tái cấu trúc dân cư theo ý thức hệ chủng tộc.
Đặc biệt ở Đông Âu, Đức không xem đó chỉ là lãnh thổ để “quản lý”, mà là nơi để:
- xóa bỏ hoặc nô dịch một phần dân bản địa,
- chiếm đất cho người Đức,
- tái tổ chức dân số theo kế hoạch lâu dài.
Nên phải hiểu: họ không đơn thuần nghĩ “ta có đủ công chức và cảnh sát để cai trị không?”
Mà họ nghĩ theo logic cực đoan hơn:
đập tan nhà nước cũ, giết hoặc khủng bố tầng lớp chống đối, bóc tài nguyên, và dựng trật tự mới bằng bạo lực.
Về mặt đạo đức thì cực kỳ tàn bạo, và về mặt thực tế thì quá tham, quá phi thực tế.
7) Vì sao Hitler vẫn dám nghĩ mình làm được?
Vì các thắng lợi ban đầu quá choáng ngợp
Từ 1939–1940:
- Ba Lan sụp nhanh
- Đan Mạch, Na Uy bị đánh
- Hà Lan, Bỉ sụp
- Pháp thua cực nhanh
Điều đó tạo cảm giác rằng:
- quân đội Đức vượt trội hoàn toàn,
- đối thủ phương Tây yếu và chậm,
- ý chí kháng cự của họ thấp.
Khi thắng liên tiếp như vậy, lãnh đạo dễ tin rằng rào cản hậu cần và quản trị có thể xử lý sau.
Vì Hitler coi chính trị đối phương là yếu
Ông ta tin rằng các nền dân chủ:
- chia rẽ,
- mềm yếu,
- ngại tổn thất,
- sớm muộn sẽ xuống thang.
Đây là lý do ông ta hy vọng Anh sẽ thương lượng.
Vì họ nghĩ chiến tranh sẽ ngắn
Đức không chuẩn bị tốt cho một cuộc chiến tiêu hao toàn cầu kéo dài.
Nhiều quyết định của họ chỉ hợp lý nếu giả định rằng:
- đối thủ sẽ sập nhanh,
- chiến tranh kết thúc trước khi vấn đề quản trị lâu dài phát nổ.
Nhưng khi chiến tranh kéo dài, các mâu thuẫn lập tức lộ ra.
8) Tóm gọn thành một câu
Đức không nhất thiết muốn chiếm trọn Anh ngay từ đầu; họ muốn làm Anh ngừng chiến, vì để Anh tồn tại thì Đức không thể yên tâm làm bá chủ châu Âu. Còn chuyện quản lý lãnh thổ rộng lớn, Đức dựa vào chính quyền tay sai, khủng bố, kiểm soát hạ tầng và ảo tưởng chiến tranh ngắn — nhưng cuối cùng họ đánh giá quá thấp chi phí của việc chiếm đóng lâu dài.
Nếu nói ngắn hơn nữa
- Đánh Anh: không phải vì Anh dễ chiếm, mà vì Anh quá nguy hiểm nếu còn đứng ngoài khơi mà chưa chịu thua.
- Quản lý lãnh thổ rộng lớn: không phải bằng cách đồn lính khắp nơi, mà bằng tay sai + khủng bố + kiểm soát đầu mối.
- Sai lầm của Đức: thắng nhanh làm họ tưởng có thể vừa mở rộng vô hạn vừa giữ ổn định, trong khi thực tế hậu cần và kháng chiến phá vỡ toàn bộ tính toán đó.
Nếu muốn, mình có thể làm tiếp một bản so sánh rất rõ giữa “chiếm để đánh bại quân đội” và “chiếm để cai trị lâu dài”, vì đây đúng là điểm mấu chốt của mọi đế chế.