Tóm ngắn
Người đi diện HO sang Mỹ không được nhà nước Mỹ “bố trí sẵn việc làm” theo kiểu phân công công việc. Họ thường được:
- một tổ chức bảo trợ/tái định cư đón ban đầu,
- hỗ trợ chỗ ở tạm, giấy tờ, học tiếng Anh cơ bản, hướng dẫn đời sống,
- giới thiệu tới các việc lao động phổ thông hoặc entry-level khá nhanh để tự nuôi sống.
Nói thẳng ra: cơ chế là “giúp ổn định để tự đi làm”, không phải “sang là có việc nhà nước cấp.”
HO là gì trong bối cảnh này?
HO là cách gọi phổ biến của chương trình cho những người từng ở trong trại cải tạo sau 1975 và gia đình họ được sang Mỹ định cư vì lý do nhân đạo.
Khi sang Mỹ, họ thường đi theo diện gần với refugee/humanitarian resettlement về mặt hỗ trợ ban đầu, nên có một mạng lưới tổ chức xã hội giúp tái định cư.
Cơ chế hỗ trợ việc làm thực tế diễn ra như thế nào?
1. Được tổ chức tái định cư đón ban đầu
Thường là các tổ chức thiện nguyện/tôn giáo hoặc agency được chính phủ tài trợ.
Họ giúp:
- đón tại sân bay,
- nơi ở tạm thời,
- làm số an sinh xã hội,
- đăng ký các hỗ trợ cơ bản,
- hướng dẫn đi xe bus, mua đồ, khám bệnh,
- giới thiệu lớp ESL (English as a Second Language).
2. Mục tiêu là có việc càng sớm càng tốt
Triết lý tái định cư của Mỹ thời đó thường là:
- ưu tiên tự lập nhanh,
- không nuôi dài hạn bằng phúc lợi.
Vì vậy nhiều gia đình HO được hướng tới việc kiếm việc trong thời gian khá ngắn sau khi tới nơi.
3. Việc làm ban đầu thường là việc phổ thông
Do rào cản:
- tiếng Anh hạn chế,
- bằng cấp cũ không được công nhận ngay,
- tuổi tác nhiều người đã lớn,
- kinh nghiệm trước đó không chuyển đổi trực tiếp sang thị trường Mỹ,
nên công việc đầu tiên thường là:
- làm hãng xưởng,
- lắp ráp,
- janitor / vệ sinh,
- nhà hàng,
- nail (về sau rất phổ biến trong cộng đồng Việt),
- may mặc,
- kho bãi,
- giao nhận,
- làm ca đêm,
- các việc trong doanh nghiệp nhỏ của người Việt.
Nói cách khác, việc đầu tiên thường tối ưu cho “dễ vào” hơn là “đúng chuyên môn cũ.”
Ai là người “giới thiệu việc”?
Thường có 3 kênh chính:
1. Agency tái định cư
Họ có thể:
- chỉ chỗ tuyển,
- giúp viết hồ sơ đơn giản,
- hướng dẫn phỏng vấn cơ bản,
- nối với nhà tuyển dụng địa phương quen tuyển người mới sang.
Nhưng họ không bảo đảm việc làm.
2. Người bảo trợ, nhà thờ, cộng đồng địa phương
Đây là kênh rất quan trọng.
Nhiều gia đình HO tìm việc qua:
- người quen,
- hội đoàn người Việt,
- nhà thờ/chùa,
- người cùng khu cộng đồng,
- bà con đi trước.
Thực tế với người mới nhập cư, mạng lưới cộng đồng thường hiệu quả hơn cơ chế chính thức.
3. Cộng đồng người Việt tại Mỹ
Đây có lẽ là yếu tố lớn nhất về dài hạn.
Người Việt sang trước tạo ra:
- tiệm nail,
- nhà hàng,
- chợ Việt,
- xưởng nhỏ,
- dịch vụ cộng đồng,
rồi kéo người mới vào làm.
Đây là kiểu hấp thụ lao động trong mạng lưới di dân, rất giống nhiều cộng đồng nhập cư khác.
Có phải ai sang HO cũng được trợ cấp lâu dài không?
Không hẳn.
Họ có thể nhận một số hỗ trợ ban đầu, nhưng tinh thần chung là:
- hỗ trợ ngắn hạn để ổn định,
- sau đó phải tự đứng được bằng lao động.
Tùy thời kỳ, tiểu bang, hoàn cảnh gia đình, tuổi tác và sức khỏe mà mức hỗ trợ khác nhau.
Nếu nói chính xác tuyệt đối từng giai đoạn chính sách thì cần tra lại văn bản lịch sử, vì chi tiết có thể thay đổi theo năm.
Vì sao nhiều người HO làm việc không đúng “đẳng cấp” hay nền tảng trước đây?
Đây là điểm bản chất.
Có 4 lý do chính:
1. Vốn con người không chuyển đổi nguyên xi
Một người từng là:
- sĩ quan,
- công chức,
- giáo viên,
- người có học,
khi sang Mỹ chưa chắc chuyển được ngay thành việc tương xứng, vì:
- tiếng Anh,
- chứng chỉ,
- khác hệ thống nghề nghiệp,
- không có “American experience”.
2. Tuổi đã lớn
Nhiều người HO sang Mỹ khi đã trung niên hoặc lớn tuổi.
Ở tuổi đó, học lại nghề và leo lại từ đầu khó hơn rất nhiều.
3. Ưu tiên gia đình sống sót trước
Giai đoạn đầu không phải tối ưu hóa sự nghiệp, mà là:
- trả tiền nhà,
- nuôi con,
- ổn định giấy tờ,
- cho con đi học.
Nên họ chấp nhận việc nặng, lương thấp, miễn là có thu nhập.
4. Thế hệ 1 hy sinh để thế hệ 2 đi lên
Đây gần như là mô hình kinh điển của di dân:
- cha mẹ làm việc tay chân hoặc bán kỹ năng thấp,
- con cái học hành trong hệ Mỹ,
- thế hệ sau đi lên mạnh hơn.
Nhiều gia đình HO đi đúng quỹ đạo này.
Có “phân bổ” họ đến bang nào để làm việc không?
Không phải theo kiểu nhà nước ra lệnh “anh đến bang này làm nghề này”.
Thường việc định cư phụ thuộc vào:
- nơi có agency tiếp nhận,
- nơi có người bảo trợ,
- nơi có thân nhân/bạn bè,
- nơi chi phí sống phù hợp,
- nơi đã có cộng đồng Việt.
Sau đó, vì hiệu ứng mạng lưới, người Việt tập trung ở một số nơi như:
- California,
- Texas,
- Virginia,
- Louisiana,
- Washington,
- một số bang công nghiệp hoặc có cộng đồng tị nạn trước đó.
Nếu nhìn theo logic kinh tế-xã hội
Mỹ “nhập người” nhưng không bao cấp trọn đời
Mô hình là:
- tiếp nhận vì lý do nhân đạo/chính trị,
- hỗ trợ hội nhập ban đầu,
- đẩy nhanh vào thị trường lao động.
Cộng đồng di dân là bộ máy hấp thụ thật sự
Nhà nước chỉ làm phần khung ban đầu.
Phần “biến người mới sang thành người có việc” chủ yếu do:
- cộng đồng,
- thân tộc,
- doanh nghiệp nhập cư,
- lao động giá thấp ở thị trường địa phương.
Kết quả là hội nhập nhanh nhưng thường đi từ đáy
Ưu điểm:
- tự lập nhanh,
- ít phụ thuộc,
- con cái đi lên.
Nhược điểm:
- thế hệ đầu chịu thiệt lớn,
- làm việc dưới năng lực,
- stress, cô lập ngôn ngữ, tụt địa vị xã hội.
Hình dung rất ngắn bằng một ví dụ điển hình
Một gia đình HO sang Mỹ có thể trải qua chuỗi như sau:
- tới sân bay, được hội đoàn/agency đón,
- ở tạm nhà bảo trợ hoặc apartment rẻ,
- làm giấy tờ, học tiếng Anh căn bản,
- vài tuần hoặc vài tháng sau bắt đầu tìm việc,
- người chồng vào hãng/xưởng hoặc làm bảo trì,
- người vợ làm may, nhà hàng, nail hoặc việc dịch vụ,
- con cái đi học công,
- vài năm sau mua xe cũ, chuyển nhà tốt hơn,
- 10–20 năm sau con cái là lớp đi lên rõ nhất.
Đó là pattern khá phổ biến.
Kết luận
Người diện HO không được “sắp việc” theo kiểu phân công hành chính.
Họ được hỗ trợ tái định cư ban đầu, rồi tự lao động để ổn định, trong đó:
- agency giúp bước đầu,
- cộng đồng người Việt là kênh tìm việc quan trọng nhất,
- việc đầu tiên thường là lao động phổ thông,
- thế hệ cha mẹ thường hy sinh vị thế để con cái hội nhập và đi lên.
Nếu bạn muốn, tôi có thể nói tiếp theo 1 trong 3 hướng:
- cụ thể các khoản hỗ trợ ban đầu diện HO nhận được là gì,
- vì sao nghề nail lại trở thành “ngành đỡ đầu” của người Việt ở Mỹ,
- so sánh diện HO với thuyền nhân và diện bảo lãnh thân nhân về cách hội nhập việc làm.