Có — rất thiện chiến, đặc biệt trong vài thế kỷ đầu
Nếu nói ngắn gọn: Janissary là một trong những lực lượng bộ binh tinh nhuệ nhất của thời cận đại đầu kỳ, nhất là từ khoảng thế kỷ 15 đến 17 của Đế quốc Ottoman.
Nhưng câu trả lời đầy đủ là:
- Giai đoạn đầu: rất mạnh, kỷ luật cao, tổ chức tốt, đi trước thời đại.
- Giai đoạn sau: suy thoái dần, đặc quyền nhiều lên, kỷ luật giảm, trở thành lực lượng chính trị hơn là quân sự.
- Cuối cùng: từ “quân tinh nhuệ” thành “gánh nặng”, và bị Ottoman giải thể bằng bạo lực năm 1826.
Vì sao họ thiện chiến?
1. Họ là quân thường trực chuyên nghiệp
Trong thời trung đại, rất nhiều nước còn dựa vào:
- quý tộc kéo quân riêng
- lính nghĩa vụ
- lính đánh thuê
Còn Janissary là:
- quân chính quy thường trực
- được trả lương từ nhà nước
- huấn luyện liên tục
- trung thành trực tiếp với Sultan
Điểm này cực quan trọng. Một đội quân chuyên nghiệp gần như luôn có lợi thế hơn quân tập hợp tạm thời.
2. Kỷ luật rất cao
Ban đầu Janissary nổi tiếng vì:
- sống theo doanh trại
- bị kiểm soát chặt
- ít gắn với gia đình, tài sản riêng
- không được kết hôn trong giai đoạn đầu
- tuân lệnh rất nghiêm
Nói dễ hiểu: Ottoman đã tạo ra một lực lượng gần như “binh đoàn nhà nước nuôi trọn đời”, chứ không phải đám quân ô hợp.
3. Họ sớm dùng súng và pháo
Đây là một lý do lớn khiến họ nguy hiểm.
Janissary là một trong những lực lượng ở khu vực Âu-Á áp dụng:
- hỏa khí cầm tay
- pháo binh
- chiến thuật công thành hiện đại hơn
Trong giai đoạn mà nhiều đội quân châu Âu vẫn đang chuyển từ hiệp sĩ sang bộ binh súng đạn, Ottoman đã khá nhanh trong việc tích hợp:
- bộ binh có súng
- công binh
- pháo công thành
Ví dụ nổi bật là cuộc vây hãm Constantinople năm 1453:
- pháo Ottoman đóng vai trò rất lớn
- Janissary là lực lượng xung kích quan trọng trong đợt tấn công cuối
4. Họ là bộ binh tinh nhuệ trong một cỗ máy quân sự mạnh
Janissary không mạnh chỉ vì bản thân họ, mà còn vì họ nằm trong một hệ thống hiệu quả:
- kỵ binh Sipahi
- pháo binh
- hậu cần
- bộ máy thu thuế nuôi quân
- quyền lực trung ương khá mạnh
Tức là họ không phải “siêu chiến binh đơn lẻ”, mà là mũi nhọn của một nhà nước quân sự vận hành tốt.
Họ có thật sự đáng sợ so với châu Âu không?
Có, trong một thời gian dài
Từ góc nhìn châu Âu thời đó, Janissary là đối thủ rất đáng gờm vì:
- kỷ luật tốt
- morale cao
- quen đánh công thành
- có hỏa lực
- phối hợp được trong đội hình lớn
Trong nhiều trận, quân Ottoman nói chung và Janissary nói riêng đã đánh bại hoặc gây áp lực mạnh lên:
- Byzantine
- các vương quốc Balkan
- Hungary
- Ba Lan-Litva
- Habsburg
Ottoman từng là mối đe dọa quân sự hàng đầu của châu Âu.
Nhưng có nên “thần thánh hóa” Janissary không?
Không nên
Có vài điều cần nhìn thực tế:
1. Họ không phải bất bại
Họ vẫn thua trong nhiều trận lớn, nhất là khi:
- đối thủ cải tổ quân đội tốt hơn
- chiến thuật thay đổi
- hỏa lực châu Âu vượt lên
- hệ thống Ottoman bắt đầu chậm lại
Ví dụ sau này Ottoman chịu nhiều thất bại trước các nước châu Âu hiện đại hóa nhanh hơn.
2. Danh tiếng của họ đôi khi lớn hơn thực lực về sau
Về sau Janissary trở thành một “thương hiệu uy lực” mang tính lịch sử. Nhưng thực lực không còn như thời đỉnh cao.
Vì sao họ suy yếu?
1. Tuyển quân không còn như ban đầu
Ban đầu Janissary nổi tiếng vì hệ thống devshirme:
- tuyển mộ bé trai Kitô giáo ở Balkan
- đưa về cải đạo, đào tạo, phục vụ nhà nước
Cơ chế này rất tàn nhẫn, nhưng từ góc nhìn nhà nước nó tạo ra lớp quân nhân:
- tách khỏi gốc gác cũ
- phụ thuộc vào triều đình
- được huấn luyện từ nhỏ
Về sau hệ thống này lỏng dần:
- con cháu Janissary được kế nghiệp
- tuyển chọn bớt khắt khe
- mua suất, chạy chọt nhiều hơn
=> chất lượng giảm.
2. Họ có quá nhiều đặc quyền
Khi một đơn vị quân sự quá mạnh về chính trị, nó dễ biến chất.
Janissary dần:
- can thiệp triều chính
- nổi loạn
- phế lập Sultan
- chống cải cách quân sự
Tức là từ chỗ là “công cụ của nhà nước”, họ thành nhóm lợi ích có vũ trang.
3. Họ chống hiện đại hóa
Nghịch lý rất hay:
- Janissary ban đầu là lực lượng hiện đại của Ottoman
- nhưng về sau họ lại trở thành lực lượng cản trở hiện đại hóa
Khi Ottoman muốn lập quân đội kiểu châu Âu mới, Janissary thường phản đối vì sợ mất quyền lợi.
Kết luận ngắn gọn
Nếu hỏi: “Janissary có thiện chiến không?”
Câu trả lời là:
- Có, rất thiện chiến ở thời kỳ đỉnh cao
- Họ là bộ binh tinh nhuệ, chuyên nghiệp, kỷ luật cao, thuộc hàng mạnh nhất khu vực thời đó
- Nhưng không mạnh mãi
- Về sau họ suy thoái thành lực lượng bảo thủ và bị chính nhà nước Ottoman tiêu diệt
So sánh dễ hình dung
Có thể hiểu Janissary theo 3 giai đoạn:
- Lúc đầu: kiểu “đơn vị cận vệ + bộ binh tinh nhuệ + quân thường trực hiện đại”
- Giai đoạn giữa: vẫn đáng gờm nhưng bắt đầu nhiều đặc quyền
- Giai đoạn cuối: giống một “nghiệp đoàn vũ trang bảo thủ”, danh tiếng lớn hơn hiệu quả chiến đấu
Nếu muốn, mình có thể làm tiếp 1 trong 3 hướng:
- Janissary khác gì hiệp sĩ châu Âu và samurai?
- Hệ thống devshirme vận hành ra sao và vì sao Ottoman dùng cách đó?
- Vì sao Ottoman từ mạnh hơn châu Âu lại tụt lại phía sau?