Chào anh, đây là một câu hỏi rất hay và là trung tâm của nhiều tranh luận lịch sử. Không có một thời điểm chính xác được ghi trong sử sách, nhưng dựa vào hành động và bối cảnh, ta có thể phác thảo một quá trình biến chuyển trong tư tưởng của Tư Mã Ý.
Nói một cách ngắn gọn: Ý định mưu phản của Tư Mã Ý không phải là một kế hoạch có từ đầu, mà là một tham vọng được nuôi dưỡng theo thời gian và chỉ bùng phát khi thời cơ thực sự chín muồi.
Để hiểu rõ cơ chế này, chúng ta hãy chia sự nghiệp của ông ra làm các giai đoạn.
Giai đoạn 1: Thời Tào Tháo – Ẩn mình để sinh tồn
Lúc này, mục tiêu chính của Tư Mã Ý là sinh tồn và tìm chỗ đứng, chứ chưa phải là mưu phản.
- Bản chất của Tào Tháo: Tào Tháo cực kỳ đa nghi và có tài nhìn người. Ông đã sớm nhận ra Tư Mã Ý là người có "tướng lang cố" (dáng nhìn của con sói quay đầu lại), một tướng của kẻ lòng dạ khó lường, tham vọng lớn. Tào Tháo thậm chí từng mơ thấy "ba con ngựa ăn chung một máng cỏ" (tam mã đồng tào), ám chỉ họ Tư Mã (Mã) sẽ cướp cơ nghiệp nhà Tào (Tào - đồng âm với "máng cỏ").
- Hành động của Tư Mã Ý: Ông hành xử cực kỳ cẩn trọng, khiêm tốn, chỉ làm tốt công việc của một mưu sĩ. Ông biết bất kỳ sơ hở nào cũng sẽ khiến Tào Tháo ra tay trừ khử. Vì vậy, trong giai đoạn này, dù có tham vọng, ông cũng phải giấu nó đi.
- Kết luận giai đoạn này: Tham vọng quyền lực có lẽ đã có, nhưng ý định lật đổ nhà Tào Nguỵ gần như là con số không. Nó quá rủi ro và bất khả thi.
Giai đoạn 2: Thời Tào Phi & Tào Duệ – Tích lũy quyền lực và uy tín
Đây là giai đoạn nuôi dưỡng mầm mống. Tư Mã Ý được trọng dụng và có cơ hội để xây dựng quyền lực thực sự.
- Được Tào Phi tin tưởng: Tào Phi rất tin dùng Tư Mã Ý, coi ông là một trong "tứ đại phụ chính" phò tá mình và sau này là phò tá con trai Tào Duệ. Điều này cho phép Tư Mã Ý bước từ vị trí mưu sĩ lên hàng ngũ đầu não của triều đình.
- Xây dựng uy tín quân sự: Dưới thời Tào Duệ, Tư Mã Ý có cơ hội cầm quân và lập nhiều đại công, đặc biệt là trong việc chống lại các cuộc Bắc phạt của Gia Cát Lượng. Việc này không chỉ giúp ông có được uy tín trong quân đội mà còn cho thấy ông có năng lực toàn diện, cả chính trị lẫn quân sự.
- Vẫn còn sự kiềm chế: Tào Duệ là một vị vua thông minh và cảnh giác. Dù trọng dụng, ông vẫn dùng các tông thất như Tào Chân, Tào Hưu để cân bằng quyền lực với Tư Mã Ý. Chừng nào hoàng đế còn sáng suốt và nắm chắc quyền hành, Tư Mã Ý vẫn chỉ có thể là một quyền thần.
- Kết luận giai đoạn này: Quyền lực và ảnh hưởng của gia tộc Tư Mã tăng vọt. Tham vọng chắc chắn lớn hơn, nhưng ý định mưu phản vẫn ở dạng tiềm tàng. Ông đang chơi một ván cờ dài hơi, tích lũy vốn liếng và chờ đợi.
Giai đoạn 3: Thời Tào Phương & Tào Sảng – Thời cơ chín muồi
Đây chính là điểm bùng phát. Các yếu tố "thiên thời, địa lợi, nhân hòa" cho một cuộc lật đổ đã hội tụ.
- Thiên thời (Thời cơ từ trên trời): Hoàng đế Tào Phương còn quá nhỏ, quyền lực thực tế nằm trong tay hai phụ chính đại thần là Tư Mã Ý và Tào Sảng.
- Địa lợi (Vị thế vững chắc): Tư Mã Ý đã có hàng chục năm xây dựng uy tín và phe cánh trong triều. Gia tộc của ông đã trở thành một thế lực lớn.
- Nhân hòa (Đối thủ tự sát): Đây là yếu tố quyết định. Tào Sảng, một kẻ kiêu ngạo và bất tài, đã làm mọi thứ để đẩy Tư Mã Ý vào chân tường và đồng thời tự đào hố chôn mình.
- Tước đoạt binh quyền: Tào Sảng dùng chiêu "minh thăng ám giáng", phong Tư Mã Ý lên chức Thái phó, một chức danh rất cao nhưng không có thực quyền về quân sự. Điều này trực tiếp đe dọa đến sinh mạng chính trị và cả tính mạng của Tư Mã Ý và gia tộc.
- Tạo ra cơ hội: Tào Sảng và bè đảng của mình lộng quyền, tham nhũng, mất lòng người. Quan trọng nhất, Tào Sảng đã chủ quan, mất cảnh giác, đưa cả vua và anh em mình rời kinh thành Lạc Dương để đi viếng mộ vua Tào Duệ ở lăng Cao Bình.
- Hành động quyết định: Nhận thấy Tào Sảng đã tự đưa mình vào tròng, Tư Mã Ý lập tức hành động. Cuộc chính biến lăng Cao Bình (năm 249) diễn ra chớp nhoáng và thành công. Từ thời điểm này, quyền lực nhà Tào Nguỵ chỉ còn trên danh nghĩa.
Tổng kết
Vậy, để trả lời câu hỏi của anh: Ý định mưu phản của Tư Mã Ý có thể được hình dung như một cái biến trở (dimmer) chứ không phải là một cái công tắc (on/off).
- Thời Tào Tháo: Mầm mống tham vọng quyền lực (level 1/10).
- Thời Tào Phi, Tào Duệ: Tham vọng được nuôi dưỡng và quyền lực được tích lũy (level 5/10). Ông đã ở vị thế có thể nghĩ đến nó, nhưng chưa phải lúc.
- Thời Tào Sảng: Khi bị dồn vào chân tường và nhìn thấy cơ hội ngàn vàng, tham vọng đó mới biến thành kế hoạch hành động cụ thể và được thực thi (level 10/10).
Sự biến lăng Cao Bình chính là thời điểm ý định mưu phản chuyển từ "có thể" thành "phải làm". Đó là kết quả của cả một đời nhẫn nhịn, tích lũy và chờ đợi thời cơ của một chính trị gia bậc thầy.