Trả lời ngắn
Vì Tây và Đông không chỉ khác “giá trị”, mà khác cả cấu trúc xã hội, kinh tế, tôn giáo, luật pháp và cách nhà nước hình thành.
Nói gọn:
- Phương Tây dần phát triển mô hình: cá nhân có quyền riêng trước gia đình và cộng đồng
- Nhiều xã hội phương Đông dần phát triển mô hình: con người được hiểu qua quan hệ với gia đình, dòng họ, cộng đồng và trật tự xã hội
Nhưng cần nói rõ ngay: đây là xu hướng lớn, không phải chân lý tuyệt đối.
- Tây cũng từng rất gia trưởng, cộng đồng nặng nề.
- Đông cũng có truyền thống cá nhân mạnh ở nhiều nơi, nhiều thời kỳ.
Cốt lõi: khác nhau ở “đơn vị cơ bản” của xã hội
Một cách nhìn rất thẳng là:
- Ở nhiều bối cảnh phương Tây, đơn vị cơ bản dần trở thành cá nhân
- Ở nhiều bối cảnh phương Đông, đơn vị cơ bản thường là gia đình / dòng họ / cộng đồng
Từ đây kéo theo mọi thứ:
- đạo đức
- luật pháp
- hôn nhân
- giáo dục
- trách nhiệm
- cách hiểu tự do
Ví dụ:
- Tây hỏi: “Bạn muốn gì?”
- Đông hỏi: “Điều đó ảnh hưởng gì đến gia đình và người xung quanh?”
Không phải bên nào “đúng” hơn; họ tối ưu cho hai kiểu tổ chức xã hội khác nhau.
1) Nền tảng kinh tế: canh tác và mức độ phụ thuộc lẫn nhau
Đây là một nguyên nhân lớn.
Ở nhiều vùng Đông Á
Đặc biệt trong các xã hội nông nghiệp thâm canh như trồng lúa nước:
- cần phối hợp lao động cao
- cần hệ thống thủy lợi
- cần sự ổn định lâu dài của làng xã
- phụ thuộc mạnh vào mạng lưới gia đình và cộng đồng
Điều này thưởng cho:
- tính kỷ luật
- hợp tác
- vai trò gia đình
- sự nhịn cái tôi để giữ hòa khí
Ở nhiều vùng châu Âu
Nông nghiệp có tồn tại, nhưng trong nhiều giai đoạn:
- mô hình sở hữu đất và hợp đồng cá nhân phát triển mạnh
- hộ gia đình hạt nhân khá quan trọng
- lao động và di chuyển cá nhân tương đối linh hoạt hơn ở một số nơi
- quan hệ pháp lý giữa cá nhân với lãnh chúa, giáo hội, rồi nhà nước được xác lập rõ hơn
Điều này mở đường cho ý tưởng:
- cá nhân là chủ thể pháp lý
- quyền và nghĩa vụ không hoàn toàn đi qua dòng họ
Nói dễ hiểu:
Khi sống còn phụ thuộc mạnh vào mạng làng-xóm-gia tộc, người ta ít nghĩ mình là một “cái tôi tự trị”.
Khi xã hội cho phép cá nhân đứng riêng về pháp lý, kinh tế, tôn giáo, ý niệm cá nhân sẽ mạnh hơn.
2) Cấu trúc gia đình: dòng họ lớn vs gia đình hạt nhân
Đây là khác biệt rất quan trọng.
Nhiều xã hội Đông Á
- gia đình mở rộng và dòng họ có vai trò lớn
- hiếu đạo là chuẩn đạo đức trung tâm
- hôn nhân không chỉ là chuyện hai cá nhân, mà còn là chuyện hai gia đình
- danh dự cá nhân gắn với danh dự tập thể
Con người vì thế được định nghĩa bằng quan hệ:
- con của ai
- thuộc họ nào
- có làm tròn bổn phận không
Nhiều xã hội Tây Âu
Từ khá sớm ở nhiều vùng đã thấy:
- tuổi kết hôn tương đối muộn hơn
- con cái ra ở riêng sớm hơn
- gia đình hạt nhân phổ biến hơn
- quyền thừa kế, tài sản, hợp đồng có tính cá nhân rõ hơn
Kết quả là:
- thanh niên dễ hình dung mình như một cá thể tách khỏi đại gia đình
- quyết định hôn nhân, nghề nghiệp, nơi sống có biên độ cá nhân lớn hơn
Đây không phải toàn bộ câu chuyện, nhưng là một đòn bẩy cực lớn.
3) Triết học và đạo đức: Khổng giáo vs truyền thống Hy Lạp–Kitô giáo–Khai sáng
Đông Á chịu ảnh hưởng mạnh của Khổng giáo
Khổng giáo không phủ nhận cá nhân, nhưng đặt trọng tâm vào:
- vai trò
- bổn phận
- trật tự
- quan hệ
- hòa hợp
Một người tốt là người:
- biết vị trí của mình
- cư xử đúng trong mạng lưới quan hệ
- giữ hiếu, trung, lễ
Tức là cái “tôi” không phải trung tâm tuyệt đối; nó được định hình qua quan hệ xã hội.
Phương Tây có một chuỗi phát triển khác
a) Hy Lạp cổ
- nhấn mạnh lý tính, tranh luận, chủ thể suy nghĩ
- cá nhân có thể đứng ra lập luận chống lại cộng đồng
b) Kitô giáo
Nghe có vẻ ngược, nhưng Kitô giáo lại góp phần quan trọng vào cá nhân luận theo cách riêng:
- mỗi linh hồn đứng riêng trước Thượng đế
- cứu rỗi là vấn đề cá nhân
- lương tâm cá nhân có giá trị
Tức là dù sống trong cộng đồng, con người vẫn có một giá trị nội tại riêng.
c) Cải cách Tin Lành
- giảm vai trò trung gian của giáo hội
- nhấn mạnh việc cá nhân tự đọc Kinh thánh, tự chịu trách nhiệm trước Chúa
- làm mạnh thêm tính cá nhân và kỷ luật tự thân
d) Thời Khai sáng
Đây là bước bùng nổ:
- quyền tự nhiên của con người
- tự do cá nhân
- sở hữu cá nhân
- nhà nước tồn tại để bảo vệ quyền cá nhân
Từ đây cá nhân không chỉ là chủ thể đạo đức, mà còn là chủ thể chính trị và pháp lý.
4) Luật pháp: xã hội tổ chức quanh quyền cá nhân hay quan hệ xã hội
Một khác biệt rất thực dụng là:
Phương Tây hiện đại
Luật thường đặt câu hỏi:
- cá nhân này có quyền gì?
- hợp đồng này có hợp lệ không?
- tài sản này thuộc về ai?
- nhà nước có được xâm phạm quyền cá nhân không?
Nhiều xã hội phương Đông truyền thống
Luật và chuẩn mực thường đặt nặng:
- trật tự xã hội
- vai trò gia đình
- nghĩa vụ hơn là quyền
- ổn định hơn là tự quyết
Nói hơi thô nhưng đúng ý:
- Tây hiện đại: “xã hội tốt là xã hội bảo vệ quyền cá nhân”
- Đông truyền thống: “xã hội tốt là xã hội giữ được trật tự đúng quan hệ”
Đây là hai logic khác nhau.
5) Nhà nước và bộ máy cai trị
Ở Trung Hoa và nhiều xã hội chịu ảnh hưởng Trung Hoa
Nhà nước quan liêu trung ương hóa rất sớm và rất mạnh.
Để quản lý xã hội rộng lớn, người ta cần:
- trật tự
- phân vai
- gia đình làm đơn vị quản lý đạo đức
- cộng đồng tự giám sát lẫn nhau
Gia đình trở thành “tế bào chính trị” quan trọng.
Ở châu Âu
Lịch sử phân mảnh hơn:
- nhiều vương quốc cạnh tranh
- giáo hội và nhà nước tranh quyền
- quý tộc, thành phố, thương nhân có không gian mặc cả với quyền lực
- các thiết chế trung gian phát triển
Sự phân mảnh này vô tình tạo đất cho:
- quyền hội đoàn
- pháp nhân độc lập
- đô thị tự trị
- cá nhân có không gian thoát khỏi kiểm soát toàn diện của gia tộc hoặc nhà nước
Nói ngắn:
Châu Âu không phải tự nhiên “yêu tự do” hơn; họ có lịch sử quyền lực phân tán hơn, nên cá nhân có chỗ thở hơn.
6) Đô thị, thương mại và tầng lớp trung lưu
Khi kinh tế thương mại phát triển, con người có thể:
- kiếm sống ngoài đất đai tổ tiên
- rời quê
- làm ăn với người lạ
- dựa vào hợp đồng thay vì quan hệ họ hàng
Điều này khuyến khích tư duy cá nhân.
Châu Âu cận đại và hiện đại có quá trình này rất mạnh:
- thành phố
- thương nhân
- ngân hàng
- luật hợp đồng
- quyền sở hữu
Đông Á cũng có thương mại phát triển, nhưng nhiều xã hội vẫn giữ rất mạnh logic:
- nhà nước trên cùng
- gia đình là nền tảng
- quan hệ là chất keo xã hội
Tức là thương mại không tự động sinh ra cá nhân chủ nghĩa; nó còn phụ thuộc vào thiết chế đi kèm.
7) Tâm lý học văn hóa: “independent self” vs “interdependent self”
Các nhà nghiên cứu hay dùng một cặp khái niệm hữu ích:
Independent self
Cái tôi độc lập:
- tôi là ai dựa trên tính cách, lựa chọn, ước mơ của tôi
- tôi khác người khác ở đâu
- tự thể hiện là quan trọng
Interdependent self
Cái tôi tương thuộc:
- tôi là ai dựa trên các quan hệ của tôi
- tôi thuộc về ai, có trách nhiệm với ai
- hòa hợp và làm tròn vai là quan trọng
Đây không phải chuyện gene hay “bản chất dân tộc”, mà là mô hình xã hội hóa.
Ví dụ:
- trẻ em phương Tây thường được khuyến khích “nói lên ý kiến riêng”
- trẻ em Đông Á thường được khuyến khích “đọc tình huống” và “đừng làm khó tập thể”
Từ nhỏ đã luyện khác nhau thì lớn lên sẽ cảm thấy “tự nhiên” khác nhau.
8) Nhưng nói “Tây cá nhân, Đông tập thể” là quá đơn giản
Đây là phần rất quan trọng.
Vì sao câu đó thiếu?
- Nhật Bản khác Ấn Độ
- Trung Quốc khác Việt Nam
- Đức khác Mỹ
- Ý khác Scandinavia
- thành thị khác nông thôn
- tầng lớp trung lưu khác tầng lớp lao động
- thời phong kiến khác thời hiện đại
Ví dụ:
- Mỹ là một trong những xã hội cá nhân chủ nghĩa mạnh nhất
- Đức hay Bắc Âu vẫn cá nhân nhưng rất coi trọng nghĩa vụ xã hội
- Nhật tập thể mạnh, nhưng vẫn có ý thức cá nhân thẩm mỹ và trách nhiệm cá nhân rất cao
- Trung Quốc hiện đại vừa gia đình hóa mạnh, vừa cực kỳ cạnh tranh cá nhân
- Việt Nam cũng vậy: ngoài mặt tập thể, nhưng đời sống thực tế nhiều quyết định lại rất cá nhân và thực dụng
Nên đúng hơn là:
- Phương Tây hiện đại thể chế hóa cá nhân mạnh hơn
- Nhiều xã hội phương Đông thể chế hóa quan hệ và nghĩa vụ mạnh hơn
9) Tại sao phương Tây đi xa hơn trong việc “thần thánh hóa” cá nhân?
Điểm này quan trọng. Không chỉ là có cá nhân, mà là nâng cá nhân thành trung tâm đạo đức và chính trị.
Có mấy lý do:
- truyền thống quyền tự nhiên
- Khai sáng
- cách mạng tư sản
- chủ nghĩa tự do
- kinh tế thị trường
- pháp quyền
- xã hội công nghiệp cần lao động di động, tự chủ
- dân chủ đại diện cần công dân như đơn vị chính trị cơ bản
Nói gọn:
Cá nhân ở phương Tây không chỉ là cảm giác sống, mà trở thành nền móng của thể chế.
Trong khi ở nhiều nơi phương Đông:
- thể chế vẫn xem gia đình là bộ đệm xã hội
- trách nhiệm chăm sóc người già, trẻ nhỏ, thất nghiệp phần lớn vẫn đổ lên gia đình
- nên cá nhân khó “độc lập hoàn toàn” như trong lý tưởng phương Tây
Đây là điểm rất thực tế:
Khi phúc lợi xã hội yếu, gia đình phải mạnh. Khi gia đình phải mạnh, cá nhân khó tuyệt đối tự do.
10) Một cách nói rất thực dụng
Nếu phải tóm gọn bằng cơ chế:
Phương Tây
- quyền lực phân tán hơn
- gia đình hạt nhân hơn
- pháp lý cá nhân mạnh hơn
- tôn giáo coi mỗi linh hồn là một đơn vị riêng
- thị trường và đô thị cho phép sống ngoài họ hàng
- nhà nước hiện đại bảo vệ quyền cá nhân
=> sinh ra cá nhân độc lập
Phương Đông
- xã hội nông nghiệp và quan hệ dày hơn
- gia đình/dòng họ là mạng an sinh chính
- đạo đức dựa trên vai trò và bổn phận
- nhà nước cần trật tự xã hội ổn định
- danh tính cá nhân gắn chặt vào quan hệ
=> sinh ra cái tôi tương thuộc
11) Có phải phương Đông “kém tiến bộ” vì không đề cao cá nhân?
Không. Đây là chỗ dễ rơi vào ngộ nhận.
Mỗi mô hình có ưu và nhược.
Mô hình cá nhân mạnh
Ưu:
- sáng tạo
- tự do lựa chọn
- dễ bảo vệ quyền cá nhân
- khuyến khích khác biệt
Nhược:
- cô đơn
- tan rã cộng đồng
- gia đình yếu
- cá nhân hóa mọi gánh nặng
- dễ thành cực đoan kiểu “đời tôi, mặc kệ ai”
Mô hình quan hệ mạnh
Ưu:
- gắn kết
- tương trợ
- ổn định
- cảm giác thuộc về
Nhược:
- áp lực đồng thuận
- kiểm soát xã hội nặng
- hy sinh cá nhân
- khó thoát vai trò áp đặt từ gia đình
Nói thật:
Cả hai bên hiện nay đều đang gặp khủng hoảng ở điểm mạnh cũ của mình.
- Tây: quá cá nhân nên cô lập, phân rã
- Đông: quá quan hệ nên ngột ngạt, khó đổi mới
12) Thực tế hiện nay: cả Đông lẫn Tây đang lai nhau
Toàn cầu hóa, đô thị hóa, giáo dục và internet đang làm ranh giới mờ đi.
Ở phương Đông
- giới trẻ muốn tự quyết hơn
- hôn nhân, nghề nghiệp, bản sắc ngày càng cá nhân hóa
- gia đình vẫn quan trọng nhưng không còn tuyệt đối như trước
Ở phương Tây
- người ta bắt đầu nhận ra cá nhân cực đoan làm xã hội rỗng đi
- có xu hướng tìm lại cộng đồng, gia đình, bản sắc, truyền thống
Tức là hiện nay không còn là:
- Tây = cá nhân
- Đông = tập thể
Mà đúng hơn là:
- mỗi bên đang cố sửa cái lệch của mình
Kết luận
Các nền văn minh phương Tây phát triển mạnh khái niệm cá nhân độc lập không phải vì người Tây “bẩm sinh thích tự do hơn”, mà vì lịch sử của họ tạo ra:
- gia đình hạt nhân hơn
- pháp luật cá nhân hơn
- tôn giáo nhấn mạnh linh hồn cá nhân
- quyền lực phân tán hơn
- thị trường và đô thị cho phép sống ngoài họ hàng
- triết học và chính trị biến cá nhân thành trung tâm
Trong khi nhiều xã hội phương Đông nhấn mạnh gia đình và tập thể vì:
- kinh tế và đời sống phụ thuộc vào mạng lưới quan hệ hơn
- gia đình là đơn vị an sinh và đạo đức chính
- tư tưởng như Khổng giáo đặt nặng vai trò, bổn phận, hòa hợp
- nhà nước và xã hội ưu tiên trật tự và ổn định hơn quyền tự quyết cá nhân
Một câu chốt
Phương Tây hỏi “cá nhân có quyền gì?”; phương Đông truyền thống hỏi “con người có trách nhiệm gì trong quan hệ của mình?”.
Nếu bạn muốn, mình có thể làm tiếp một bản so sánh rất cụ thể giữa Trung Hoa – Nhật – Việt – châu Âu – Mỹ, vì 5 trường hợp này thực ra khác nhau khá nhiều, không thể gộp hết vào chữ “Đông” và “Tây”.