Ngắn gọn
Nhà Tùy đánh Triều Tiên (thực chất là đánh Cao Câu Ly / Goguryeo, không phải “Triều Tiên” theo nghĩa nhà nước hiện đại) vì 3 tầng động cơ chồng lên nhau:
- Khẳng định quyền lực đế quốc sau khi thống nhất Trung Hoa.
- Buộc Cao Câu Ly vào trật tự chư hầu do Tùy đứng đầu.
- Lo an ninh biên giới đông bắc, vì Cao Câu Ly là một nước mạnh, không dễ kiểm soát và có thể liên kết với các lực lượng du mục phía bắc.
Nhưng sâu hơn nữa, đây là kiểu chiến tranh rất “đế chế mới thống nhất”: vừa muốn biểu dương uy thế, vừa đánh giá quá cao năng lực của mình.
Bối cảnh thật sự là gì?
Cuối thế kỷ 6:
- Nhà Tùy vừa chấm dứt thời Nam-Bắc triều, thống nhất Trung Quốc năm 589.
- Khi một triều đại mới thống nhất xong, họ thường có xu hướng:
- dẹp các mối đe dọa ngoại biên,
- dựng lại “trật tự thiên hạ”,
- chứng minh rằng mình là thiên triều thật sự, không chỉ là chính quyền vừa thắng nội chiến.
Ở phía đông bắc, Cao Câu Ly là một cường quốc quân sự rất cứng:
- kiểm soát phần lớn bắc bán đảo Triều Tiên và Mãn Châu,
- có truyền thống quân sự mạnh,
- từng đối đầu lâu dài với các triều đại Trung Hoa trước đó.
Nói cách khác: với Tùy, Cao Câu Ly không phải một nước nhỏ “ngoan ngoãn triều cống”, mà là một thế lực ngang ngạnh ngay sát biên giới.
Vì sao Tùy nhất quyết đánh?
1. Tùy muốn hoàn tất việc “thống nhất thiên hạ” theo logic đế chế
Trong tư duy chính trị Trung Hoa thời đó, thống nhất nội địa mới là bước đầu. Một hoàng đế mạnh còn phải làm cho các nước xung quanh thừa nhận vị thế trung tâm.
- Nếu Cao Câu Ly không phục,
- lại còn giữ quân mạnh,
- thì về mặt biểu tượng, uy tín của Tùy bị sứt.
Nói cách khác, đây không chỉ là chuyện đất đai, mà là chuyện thứ bậc quyền lực.
2. Lo ngại an ninh chiến lược
Cao Câu Ly nằm ở vị trí rất nhạy cảm:
- sát vùng đông bắc Trung Quốc,
- gần các tuyến liên hệ với các bộ tộc du mục,
- có khả năng can thiệp vào biên giới Tùy.
Tùy có lý do để nghĩ rằng:
- nếu không khuất phục Cao Câu Ly,
- thì đông bắc sẽ luôn là mặt trận bất ổn.
Đây là logic rất quen trong lịch sử:
đế chế lục địa thường không chịu nổi một nước quân sự mạnh nằm ngay rìa biên giới mà không chịu phục tùng.
3. Dương Đế có xu hướng dùng chiến tranh để phô diễn quy mô nhà nước
Đây là điểm rất quan trọng.
Tùy, nhất là dưới Tùy Dạng Đế (Dương Đế), thích các công trình và chiến dịch cực lớn:
- đào Đại Vận Hà,
- huy động nhân lực khổng lồ,
- tổ chức viễn chinh quy mô rất lớn.
Đánh Cao Câu Ly cũng mang màu sắc đó:
- không chỉ để thắng,
- mà còn để trình diễn sức mạnh huy động của đế quốc.
Vấn đề là: huy động được rất nhiều người không có nghĩa là đánh thắng được.
Có phải vì Cao Câu Ly “khiêu khích” không?
Có yếu tố này, nhưng nó không phải nguyên nhân gốc duy nhất.
Quan hệ Tùy – Cao Câu Ly có căng thẳng ngoại giao và quân sự:
- Cao Câu Ly không chịu hoàn toàn thần phục,
- có lúc có hành động quân sự ở vùng biên,
- và Tùy coi đó là thách thức quyền uy.
Nhưng nếu hỏi bản chất, thì nguyên nhân chính vẫn là Tùy không chấp nhận sự tồn tại của một nước mạnh, độc lập và khó kiểm soát ở đông bắc.
Tức là “khiêu khích” chỉ là cái cớ hoặc chất xúc tác, chứ không phải toàn bộ động lực.
Tại sao Tùy lại thất bại nặng?
Đây mới là phần làm lịch sử rẽ hướng.
1. Địa lý và hậu cần quá khủng khiếp
Đánh Cao Câu Ly không giống đánh trong đồng bằng Trung Nguyên.
- đường xa,
- khí hậu khắc nghiệt,
- tiếp tế khó,
- quân số lớn lại càng khó nuôi.
Đế chế Tùy rất mạnh trên giấy, nhưng khi đem quân khổng lồ đi xa, họ bị chính quy mô của mình làm nghẽn.
2. Cao Câu Ly phòng thủ rất giỏi
Cao Câu Ly không cần phải tiêu diệt toàn bộ quân Tùy ngay từ đầu. Họ chỉ cần:
- kéo dài chiến tranh,
- bào mòn hậu cần,
- tận dụng thành lũy và địa hình,
- chờ quân Tùy mệt và rối.
Trận nổi tiếng nhất là Salsu (612), nơi quân Cao Câu Ly dưới tướng Eulji Mundeok / Ất Chi Văn Đức đánh tan lực lượng Tùy.
3. Tùy bị “ảo tưởng năng lực nhà nước”
Đây là điểm bản chất nhất.
Tùy vừa thống nhất, có thể huy động dân phu và binh lính cực lớn, nên triều đình dễ tin rằng:
- đã huy động được nhiều người,
- thì sẽ nghiền nát đối thủ.
Nhưng chiến tranh không chỉ là số lượng. Nó là:
- hậu cần,
- chỉ huy,
- địa hình,
- tinh thần,
- khả năng chịu đựng lâu dài của xã hội.
Tùy mạnh về huy động, nhưng yếu ở duy trì một cuộc chiến xa và khó.
Vì sao chuyện này làm nhà Tùy sụp luôn?
Vì các chiến dịch đánh Cao Câu Ly không chỉ thua quân sự, mà còn đốt cháy nền tảng xã hội của nhà Tùy.
- bắt lính hàng loạt,
- trưng thu nặng,
- dân phu kiệt quệ,
- bất mãn lan rộng.
Khi chiến tranh thất bại liên tiếp, triều đình mất:
- uy tín,
- tài chính,
- lòng dân,
- và khả năng kiểm soát địa phương.
Kết quả:
- nổi dậy khắp nơi,
- nhà Tùy nhanh chóng sụp đổ,
- nhà Đường lên thay.
Nói blunt một chút:
Cao Câu Ly không trực tiếp “diệt” nhà Tùy, nhưng đã khiến Tùy tự bào mòn đến gãy xương sống.
Nếu rút ra cơ chế lớn hơn
Đây là một mô hình lặp đi lặp lại trong lịch sử:
Mẫu hình
- một đế chế mới thống nhất,
- tự tin cực cao,
- muốn áp đặt trật tự lên vùng biên,
- đánh một đối thủ khó nuốt,
- chiến tranh kéo dài,
- hậu cần và xã hội trong nước vỡ trước khi đối thủ vỡ.
Nhà Tùy đánh Cao Câu Ly có thể so với:
- nhiều triều đại Trung Hoa đánh phương bắc hoặc Triều Tiên,
- hoặc rộng hơn là các đế chế đi “trừng phạt” vùng biên nhưng bị sa lầy.
Kết luận
Tại sao nhà Tùy tấn công Cao Câu Ly?
Vì nhà Tùy muốn:
- khẳng định tư cách đế chế sau thống nhất,
- ép Cao Câu Ly vào trật tự chư hầu,
- loại bỏ một mối đe dọa chiến lược ở đông bắc,
- và dưới thời Dương Đế, còn có yếu tố phô trương quyền lực bằng chiến dịch cực lớn.
Tại sao lại thành thảm họa?
Vì Tùy:
- đánh giá thấp Cao Câu Ly,
- đánh giá cao quá mức khả năng huy động của mình,
- và biến chiến tranh biên giới thành một cuộc tự tiêu hao toàn đế chế.
Nếu muốn, tôi có thể làm tiếp 1 phần rất hay: “Tại sao nhà Đường sau này cũng đánh Cao Câu Ly, nhưng cách tiếp cận khác Tùy ở đâu?”.