Cổ Loa thực tế lớn đến mức nào?

Ngắn gọn: Cổ Loa không phải chỉ là một “bờ đất nhỏ”, mà là một tổ hợp thành lũy rất lớn, nhiều vòng, quy hoạch phức tạp, thuộc loại công trình quân sự – chính trị lớn bậc nhất Đông Nam Á thời rất sớm. Nhưng đúng là vật liệu chính của thành còn lại ngày nay chủ yếu là đất, chứ không phải thành đá hay gạch kiểu thành thời Nguyễn.

1) Quy mô thực tế

Cổ Loa nằm ở Đông Anh, Hà Nội, thường được gắn với An Dương Vương và nước Âu Lạc.

Cấu trúc cơ bản

Thành có 3 vòng chính:

• Thành ngoại
• Thành trung
• Thành nội

Các vòng thành không tròn đều hoàn hảo, mà uốn lượn theo địa hình, sông ngòi, đầm lầy và nhu cầu phòng thủ. Vì thế nhìn trên bản đồ mới thấy nó giống kiểu xoáy/loa, nên gọi là Cổ Loa.

Kích thước

Số liệu giữa các tài liệu có thể chênh nhau một chút, nhưng đại ý:

• Chu vi toàn hệ thống vào loại nhiều km đến hàng chục km
• Vòng ngoài thường được nhắc tới cỡ khoảng 8 km
• Các vòng còn lại nhỏ hơn, tạo ra một khu trung tâm quyền lực khá rộng

Điểm quan trọng không phải chỉ là “cao bao nhiêu mét”, mà là:

• thành đi kèm hào nước
• liên kết với sông ngòi tự nhiên
• tận dụng vùng đầm lầy để tăng khả năng phòng thủ

Nói cách khác, Cổ Loa không phải chỉ là “mấy vòng đất”, mà là một hệ thống phòng thủ thủy – bộ kết hợp.

2) Có phải chỉ là thành đắp bằng đất không?

Đúng một nửa

Đúng ở chỗ:

Phần thành mà ta thấy ngày nay chủ yếu là thành đất. Vật liệu chính là:

• đất đầm nện
• đất đắp thành lũy
• có thể kèm các lớp vật liệu gia cố tùy đoạn

Thời đó ở vùng đồng bằng Bắc Bộ:

• đất là vật liệu sẵn nhất
• xây quy mô lớn bằng đá là rất khó
• gạch nung quy mô lớn cho toàn bộ thành lũy kiểu sau này cũng chưa phải mô hình phổ biến

Nên dùng đất là rất hợp lý về công nghệ và hậu cần, không phải dấu hiệu “thô sơ”.

Nhưng sai nếu hiểu “chỉ là đắp bờ đất đơn giản”

Vì thực tế để làm một thành như Cổ Loa cần:

• huy động nhân lực rất lớn
• có tổ chức chính trị đủ mạnh
• hiểu địa hình – thủy văn
• có tư duy quy hoạch quân sự

Thành đất nhưng không hề “đơn giản”. Thành đất cổ đại ở nhiều nơi trên thế giới cũng là công trình cực lớn. Quan trọng là:

• khối lượng đất đào đắp
• cách bố trí lũy – hào – cửa thành
• cách nối với đường nước
• khả năng kiểm soát trung tâm quyền lực

Nếu so sánh dễ hiểu:
thành đất thời cổ giống như một dạng “siêu công trình hạ tầng quân sự” của thời đó, chứ không phải hàng rào đất làng xã.

3) Vì sao thành đất vẫn hiệu quả?

Vì trong bối cảnh chiến tranh cổ đại, thành đất có nhiều lợi thế:

• Đắp nhanh hơn đá
• Nguồn vật liệu sẵn
• Thành dày, khó phá theo kiểu công cụ thô sơ
• Kết hợp với hào nước thì rất khó công
• Phù hợp vùng đồng bằng sông Hồng mềm, ẩm, nhiều nước

Thậm chí trong một số trường hợp, lũy đất dày chịu lực và hấp thu va đập còn tốt hơn tường xây cứng mỏng.

4) Cổ Loa cho thấy điều gì về nhà nước Âu Lạc?

Đây mới là ý lớn nhất.

Nếu Cổ Loa thực sự có quy mô như khảo cổ và truyền thống mô tả, thì nó cho thấy Âu Lạc không thể là một liên minh bộ lạc rất lỏng lẻo. Ít nhất phải có:

• trung tâm quyền lực rõ ràng
• khả năng huy động lao động quy mô lớn
• mức độ quản lý lãnh thổ
• nhu cầu quân sự nghiêm túc
• tầng lớp cầm quyền muốn tạo kinh đô – căn cứ phòng thủ

Tức là Cổ Loa là dấu hiệu của một nhà nước sơ khai nhưng đã khá phát triển, chứ không còn là mức cộng đồng rời rạc.

5) Có gì ngoài thành đất?

Khảo cổ ở Cổ Loa còn cho thấy nhiều thứ khác chứ không chỉ lũy thành, ví dụ:

• dấu tích cư trú
• công cụ, đồ dùng
• đặc biệt nổi tiếng là mũi tên đồng
• di tích liên quan đến luyện kim và quân sự

Điều này củng cố hình ảnh Cổ Loa như:

• kinh đô
• trung tâm quân sự
• trung tâm sản xuất – quyền lực

chứ không chỉ là công trình tượng trưng.

6) Vì sao nhiều người có cảm giác “chỉ là mấy mô đất”?

Vì có 3 lý do:

1. Thành đất bị bào mòn rất mạnh

Sau hơn 2.000 năm:

• mưa gió
• canh tác
• dân cư sinh sống
• chiến tranh
• san lấp, biến dạng địa hình

làm thành không còn dáng uy nghi nguyên gốc.

2. Người hiện đại quen với thành đá/gạch

Ta dễ bị ảnh hưởng bởi hình ảnh:

• thành quách Trung Hoa
• thành châu Âu
• Kinh thành Huế
• tường đá lớn

Nên thấy đất là nghĩ “đơn sơ”. Nhưng đó là áp tiêu chuẩn sai thời đại và sai môi trường.

3. Phần nổi hiện nay chỉ là “xác còn lại”

Thứ ta thấy bây giờ là di tích đã suy giảm rất nhiều, không phản ánh đầy đủ quy mô ban đầu.

7) Kết luận ngắn gọn

• Cổ Loa có quy mô rất lớn đối với thời đại của nó.
• Đúng là chủ yếu đắp bằng đất, nhưng không phải bờ đất đơn giản.
• Nó là một hệ thống thành lũy – hào nước – quy hoạch quân sự phức tạp.
• Ý nghĩa lớn nhất của Cổ Loa là chứng tỏ ở Bắc Bộ thời đó đã tồn tại một trung tâm quyền lực có khả năng tổ chức rất cao.

Nếu muốn, tôi có thể làm tiếp một phần so sánh rất cụ thể: “Cổ Loa mạnh đến đâu nếu đặt cạnh các thành cổ cùng thời ở Trung Quốc và Đông Nam Á?” — phần đó sẽ giúp thấy Cổ Loa thật sự “khủng” hay chỉ lớn trong phạm vi Việt Nam.