Ngắn gọn
Thuốc xịt gián thường chứa chất diệt côn trùng tác động lên hệ thần kinh của gián. Phổ biến nhất là nhóm pyrethroid như:
- Permethrin
- Cypermethrin
- Tetramethrin
- Deltamethrin
- Prallethrin / Imiprothrin
Chúng làm rối loạn kênh ion natri trong tế bào thần kinh của gián, khiến thần kinh bắn tín hiệu liên tục → co giật, tê liệt, rồi chết.
Cơ chế “giết gián” thực ra là gì?
1. Đánh vào hệ thần kinh
Gián sống được nhờ tín hiệu điện chạy qua dây thần kinh để điều khiển chân, râu, hô hấp.
Thuốc xịt thần kinh hoạt động kiểu:
- bám vào kênh natri trên màng tế bào thần kinh
- làm kênh này không đóng lại bình thường
- tế bào thần kinh bị kích hoạt quá mức
- gián bị:
- chạy loạn
- lật ngửa
- co giật
- tê liệt
- chết
Đây là lý do ta hay thấy gián không chết ngay lập tức, mà có giai đoạn quằn quại trước.
Ngoài chất độc chính còn có gì?
Một bình xịt thường không chỉ có “thuốc độc”, mà còn có:
- Dung môi: giúp hòa tan hoạt chất
- Chất đẩy khí: để phun thành sương
- Chất làm gián dễ hấp thụ thuốc hơn
- đôi khi có chất hiệp đồng như Piperonyl butoxide (PBO)
- chất này không hẳn tự giết gián mạnh
- nhưng nó ức chế enzyme giải độc của gián
- làm thuốc chính mạnh hơn
Tại sao thuốc xịt có thể giết gián mà người không chết ngay?
Vì có chọn lọc sinh học tương đối, chứ không phải hoàn toàn vô hại.
Lý do:
- hệ thần kinh côn trùng nhạy hơn với các chất này
- liều dùng trong xịt gia dụng thường thiết kế để đủ mạnh với côn trùng nhỏ
- cơ thể người và thú nuôi có thể chuyển hóa một phần tốt hơn
Nhưng cần hiểu đúng:
- không phải vô hại
- hít nhiều, dính da nhiều, hoặc dùng nơi kín vẫn có thể gây:
- kích ứng
- chóng mặt
- buồn nôn
- khó thở
Nhất là với:
- trẻ nhỏ
- mèo
- người hen suyễn
Có loại nào không làm “thần kinh” mà vẫn giết gián không?
Có. Ngoài thuốc xịt, còn các kiểu khác:
1. Bả gián
Thường chứa:
- Fipronil
- Hydramethylnon
- Indoxacarb
- Abamectin
Cơ chế:
- gián ăn vào
- thuốc tác động chậm
- gián về tổ rồi chết
- đôi khi lây lan qua việc gián khác ăn xác/phân
Đây là lý do bả thường diệt tận ổ tốt hơn xịt.
2. Bột như boric acid
- làm hỏng tiêu hóa / lớp bảo vệ cơ thể
- tác động chậm hơn
- nhưng khá hiệu quả nếu đặt đúng chỗ
Tại sao nhiều khi xịt mà gián không chết hẳn?
Có mấy lý do rất thực tế:
- kháng thuốc: gián đã tiến hóa để chịu được một số hoạt chất
- xịt không đủ liều
- thuốc chỉ làm knockdown tạm thời, chưa chết ngay
- gián trốn vào khe trước khi hấp thụ đủ
- trứng gián không bị ảnh hưởng nhiều, nên vài hôm sau lại có lứa mới
Kết luận bản chất
Bản chất của thuốc xịt gián là:
- dùng chất độc thần kinh chọn lọc cho côn trùng
- làm hệ thần kinh gián rối loạn → tê liệt → chết
- thường mạnh ở hiệu ứng “hạ gục nhanh”
- nhưng không phải lúc nào cũng xử lý tận gốc ổ gián
Nếu muốn, tôi có thể nói tiếp theo hướng:
- so sánh thuốc xịt vs bả gián: cái nào hiệu quả hơn trong nhà, hoặc
- đọc nhãn một bình xịt gián để hiểu từng hoạt chất là gì.