Địa vị của quan chép sử thời xưa: khá đặc biệt
Không phải kiểu “quan to nắm quyền”, nhưng cũng không hề thấp.
Quan chép sử thường có một địa vị vừa gần quyền lực, vừa nguy hiểm, vừa có uy tín đạo đức riêng.
1. Họ không nhất thiết là người có quyền hành trực tiếp
Quan chép sử thường không phải người cầm quân, thu thuế, hay điều hành bộ máy như tể tướng, thượng thư, tổng đốc.
Nói ngắn gọn:
- Quyền lực hành chính: thường không lớn
- Quyền lực biểu tượng và tinh thần: rất lớn
- Ảnh hưởng lâu dài: cực lớn
Vì họ là người ghi lại:
- vua làm gì
- triều đình quyết gì
- ai trung, ai nịnh
- chiến tranh thắng thua ra sao
- triều đại đó sẽ được hậu thế nhìn như thế nào
Nên tuy không “ra lệnh” được nhiều, họ có quyền rất đặc biệt: quyền định hình ký ức lịch sử.
2. Vì sao họ lại được coi trọng?
a. Họ ở rất gần trung tâm quyền lực
Quan chép sử thường làm việc:
- trong triều
- gần vua
- gần các cuộc bàn chính sự
- tiếp cận văn thư, chiếu chỉ, hồ sơ
Tức là không phải ai cũng được đứng ở vị trí đó.
Muốn làm được việc này, thường phải có:
- học vấn cao
- văn bút tốt
- hiểu lễ chế
- biết điển tích, chính trị
- và quan trọng là được tin cậy
b. Họ là “người giữ chuẩn mực”
Trong nhiều nền văn hóa Đông Á, nhất là Trung Hoa và Việt Nam chịu ảnh hưởng Nho giáo, sử quan không chỉ ghi chép sự kiện, mà còn có vai trò gần như:
- giữ đạo lý chính trị
- làm gương cho vua quan
- ngầm nhắc rằng mọi hành động đều sẽ bị lịch sử phán xét
Có một cơ chế rất hay:
vua có thể trừng phạt người đương thời, nhưng khó kiểm soát hoàn toàn cách sử sẽ chép về mình.
Thế nên sự hiện diện của sử quan giống như một dạng:
- “camera đạo đức” của triều đình
- áp lực vô hình lên vua và quan
3. Nhưng họ cũng rất dễ gặp nguy hiểm
Đây là chỗ quan trọng.
Vì ghi chép lịch sử không chỉ là ghi sự kiện trung tính. Nó đụng trực tiếp đến:
- danh dự của vua
- tính chính danh của triều đại
- tranh chấp phe phái
- việc ai là công thần, ai là tội thần
Nên quan chép sử thường đứng ở thế khó:
- viết thật thì có thể mất lòng quyền lực đương thời
- viết theo ý vua thì mất danh dự nghề nghiệp và bị hậu thế coi thường
Nói cách khác, họ có uy tín, nhưng không phải lúc nào có an toàn.
4. Ở Trung Hoa và Việt Nam, nghề này có tính thiêng nghề nghiệp khá mạnh
Có một lý tưởng rất nổi tiếng: sử phải chép thật.
Hình tượng sử quan lý tưởng là người:
- không sợ quyền thế
- thấy gì chép nấy
- giữ văn bản cho hậu thế
- coi sự thật lịch sử quan trọng hơn lợi ích cá nhân
Trong thực tế, dĩ nhiên không phải lúc nào cũng lý tưởng như vậy, vì sử luôn bị ảnh hưởng bởi:
- triều đại đang nắm quyền
- hệ tư tưởng chính thống
- kiểm duyệt
- góc nhìn người biên soạn
Nhưng chính vì xã hội kỳ vọng họ “phải trung thực”, nên địa vị đạo đức của họ khá cao.
5. Có thể so họ với ai cho dễ hình dung?
Không có bản sao hoàn hảo hiện đại, nhưng có thể hình dung họ là sự pha trộn của:
- thư ký tối cao của nhà nước
- người lưu trữ hồ sơ mật
- nhà sử học chính thức
- người giám sát đạo đức quyền lực
Tức là họ không mạnh kiểu “có quân trong tay”, mà mạnh kiểu:
- biết sự thật
- giữ hồ sơ
- để lại phán quyết cho hậu thế
6. Địa vị của họ thay đổi theo từng thời
Không phải thời nào cũng giống nhau.
Khi triều đình mạnh, quy củ rõ
- sử quan thường được tổ chức bài bản
- chức vụ rõ ràng
- có thể có tiếng nói chuyên môn
- được coi trọng như một bộ phận chính thức của nhà nước
Khi vua chuyên quyền hoặc chính trị rối ren
- sử quan dễ bị ép viết theo ý trên
- vai trò độc lập giảm mạnh
- địa vị thực tế có thể thấp hơn danh nghĩa
Tức là:
địa vị biểu tượng có thể cao, nhưng quyền lực thực tế phụ thuộc vào cấu trúc chính trị của từng triều đại.
7. Nếu nói gọn một câu
Quan chép sử thời xưa là người có địa vị thanh cao và rất gần quyền lực, nhưng quyền lực trực tiếp không lớn; bù lại họ có ảnh hưởng lâu dài vì nắm quyền ghi lại cách hậu thế sẽ hiểu về một thời đại.
8. Bản chất sâu hơn
Câu hỏi này hay ở chỗ nó đụng tới cơ chế của mọi chế độ:
- Ai kiểm soát quân đội thì kiểm soát hiện tại
- Ai kiểm soát tài chính thì kiểm soát vận hành
- Ai ghi lịch sử thì kiểm soát ký ức chính trị
Quan chép sử thuộc nhóm thứ ba.
Nếu muốn, mình có thể đi tiếp theo 1 trong 3 hướng:
- Quan chép sử ở Trung Hoa và Việt Nam cụ thể làm gì mỗi ngày
- Vì sao nhiều sử quan dám chép thật dù có thể mất đầu
- So sánh sử quan với kiểm duyệt và báo chí hiện đại