Vì đó không hẳn là “kiểu tóc thật”, mà là quy ước tạo hình
Cái đầu “lổn nhổn như quả na” của tượng Phật thực ra thường là những cụm xoắn nhỏ trên tóc, trong mỹ thuật Phật giáo gọi nôm na là tóc xoắn ốc.
Nó trông như vậy vì 3 lớp lý do:
- Biểu tượng tôn giáo: để phân biệt Phật với người thường
- Quy ước nghệ thuật: dễ nhận diện, làm tượng đẹp và cân đối
- Ảnh hưởng lịch sử: kiểu tạo hình này hình thành qua nhiều nền văn hóa, nhất là từ nghệ thuật Ấn Độ cổ và Gandhara
Thực ra tóc Phật “theo truyền thống” là gì?
Trong mô tả kinh điển, Phật có một số tướng tốt đặc biệt. Trong đó có chi tiết tóc:
- tóc xanh đen
- xoăn về bên phải
- không rối
- thường được thể hiện thành những lọn nhỏ đều nhau
Khi đi vào điêu khắc, nghệ nhân không tạc tóc như tóc người thật, mà biến nó thành các núm xoắn tròn đều phủ kín đầu. Nhìn từ xa rất giống vỏ quả na.
Vì sao lại không làm tóc thẳng hoặc đầu cạo trọc?
1. Để tạo cảm giác “siêu phàm”
Nếu làm như đầu người bình thường thì tượng Phật sẽ bớt tính biểu tượng.
Những cụm xoắn nhỏ khiến khuôn đầu có cảm giác:
- trật tự
- viên mãn
- khác người thường
- có tính thiêng
Nói ngắn gọn: đó là ngôn ngữ thiết kế, không phải ảnh chụp chân dung.
2. Dễ chuẩn hóa trong điêu khắc
Với tượng đá, đồng, gỗ:
- tạc từng lọn tóc thật rất khó
- dễ rối mắt
- khó tạo cảm giác trang nghiêm
Còn kiểu “ốc xoắn đều nhau” thì:
- dễ làm hơn
- nhìn rõ từ xa
- tạo bề mặt rất đặc trưng
- chỉ cần nhìn là biết ngay “đây là tượng Phật”
3. Gắn với búi thịt trên đỉnh đầu
Nhiều tượng Phật có phần nhô lên trên đỉnh đầu gọi là uṣṇīṣa (nhục kế) — một tướng tốt, biểu thị trí tuệ siêu việt.
Các cụm tóc xoắn giúp chuyển tiếp tự nhiên từ đầu lên phần nhục kế. Nếu đầu trơn hoặc tóc thật quá, phần này sẽ nhìn kỳ hơn.
Có truyền thuyết nào giải thích không?
Có, nhưng chủ yếu là truyền thuyết dân gian, không phải giải thích lịch sử chính xác.
Nổi tiếng nhất là chuyện:
- khi Phật ngồi thiền dưới nắng,
- những con ốc bò lên đầu Ngài
- để che nắng
- rồi chết khô trên đó
Nên tóc Phật mới giống vỏ ốc/na.
Câu chuyện này nghe hay và dễ nhớ, nhưng không phải nguồn gốc thật của kiểu tạo hình. Nó giống một cách dân gian giải thích hình tượng đã có sẵn.
Nguồn gốc lịch sử thật gần hơn là gì?
Ảnh hưởng từ nghệ thuật Ấn Độ và Hy Lạp hóa
Tượng Phật thời kỳ đầu không phải lúc nào cũng có hình dạng như ta quen bây giờ.
Đến giai đoạn nghệ thuật Gandhara và Mathura, hình tượng Phật mới dần ổn định.
- Gandhara chịu ảnh hưởng Hy Lạp hóa, tóc có thể gợn sóng như tượng thần Apollo
- Mathura thì bản địa Ấn hơn, dần đi đến kiểu tóc xoắn thành hạt nhỏ
Qua thời gian, kiểu tóc xoắn nhỏ này trở thành chuẩn icon của tượng Phật ở nhiều nước châu Á.
Nói cách khác:
- ban đầu có thể đa dạng
- sau đó nghệ thuật tôn giáo cần một mẫu thống nhất
- mẫu “tóc xoắn ốc đều” thắng thế vì vừa đẹp, vừa thiêng, vừa dễ nhận diện
Có phải tượng Phật nào cũng như vậy không?
Không hẳn.
Tùy truyền thống:
- Phật thường có tóc xoắn và nhục kế
- tăng sĩ/la hán thường đầu cạo hoặc tóc rất khác
- một số tượng ở các vùng khác nhau có thể làm tóc:
- gợn sóng
- búi cao
- xoắn nhỏ
- gần như đầu trơn
Nhưng trong tưởng tượng phổ biến ở Đông Á và Đông Nam Á, kiểu “quả na” là kiểu dễ nhận ra nhất.
Nói gọn
Tóc Phật trông như quả na vì:
- đó là tóc xoắn ốc cách điệu
- xuất phát từ quy ước mỹ thuật tôn giáo
- nhằm biểu thị tướng tốt và tính siêu phàm
- chứ không phải vì Phật thật sự để một kiểu tóc “thời trang” như vậy
Nếu muốn, mình có thể nói tiếp theo hướng:
- vì sao tượng Phật ở Ấn, Trung, Nhật, Thái nhìn mặt lại khác nhau, hoặc
- 32 tướng tốt của Phật thực ra là gì và chúng có ý nghĩa biểu tượng ra sao.