Ảnh hưởng của thời Nhật đô hộ lên văn hóa Đài Loan đến tận hôm nay
Nói ngắn gọn: rất sâu, và theo kiểu vừa hữu hình vừa vô hình.
Nhật cai trị Đài Loan từ 1895 đến 1945, tức là 50 năm — đủ lâu để không chỉ “áp đặt chính quyền”, mà còn định hình thói quen sống, hạ tầng, giáo dục, ngôn ngữ, thẩm mỹ và cả cách người Đài Loan nhìn chính mình.
Không phải kiểu “Nhật hóa hoàn toàn”, mà là lớp văn hóa Nhật chồng lên nền Hoa Nam/Mân Nam/Hakka/bản địa, rồi sau 1945 lại tiếp tục bị chồng thêm lớp Trung Hoa Dân Quốc. Đài Loan hiện nay là kết quả của mấy lớp đó trộn vào nhau.
1. Ảnh hưởng lớn nhất: không chỉ là văn hóa, mà là “cách xã hội vận hành”
Đây là điểm cốt lõi.
Thời Nhật, Đài Loan được xây theo kiểu thuộc địa hiện đại:
- đường sắt
- quy hoạch đô thị
- hệ thống hành chính
- y tế công cộng
- trường học
- cảnh sát
- hộ tịch
- vệ sinh đô thị
Tức là Nhật không chỉ đem văn hóa sang, mà đem cả mô hình nhà nước hiện đại và kỷ luật xã hội sang.
Hệ quả đến nay:
Nhiều người khi đến Đài Loan thấy có cảm giác:
- sạch sẽ
- trật tự
- dịch vụ khá lịch sự
- mê tàu hỏa
- yêu đồ ăn kiểu hộp cơm, tiện lợi, đúng giờ
- có cảm giác “Nhật nhưng mềm hơn”
Cái đó không phải ngẫu nhiên. Một phần gốc nằm ở giai đoạn Nhật trị.
2. Ảnh hưởng trong đời sống hằng ngày
a) Ẩm thực
Rất nhiều thứ ở Đài Loan hôm nay có dấu Nhật, dù nhiều khi người ta không để ý.
Ví dụ:
- bento / biandang (便當): cơm hộp kiểu Nhật phát triển mạnh từ thời đường sắt Nhật
- đồ ăn tiện lợi, đóng gói, văn hóa mua mang đi
- mì ramen, tempura, oden, sashimi có ảnh hưởng rõ trong khẩu vị đô thị
- thói quen ăn cơm hộp, đồ chiên, đồ ngâm, đồ theo mùa
- đồ ngọt, bánh ngọt, wagashi, mochi cũng ảnh hưởng lên ngành bánh Đài Loan
Tất nhiên Đài Loan biến tấu rất mạnh, nên không phải copy nguyên bản Nhật.
Đặc trưng Đài Loan là: nhận ảnh hưởng rồi bản địa hóa.
b) Kiến trúc và cảnh quan đô thị
Ở nhiều thành phố Đài Loan, nhất là:
- Taipei
- Tainan
- Taichung
- Keelung
vẫn còn dấu vết kiến trúc thời Nhật:
- nhà ga
- trường học
- ký túc
- đền thờ Thần đạo cũ
- nhà công vụ gỗ kiểu Nhật
- khu phố hành chính
- công trình công cộng bằng gạch đỏ
Tác động hiện nay:
- người Đài Loan có xu hướng bảo tồn di sản Nhật trị khá tích cực
- nhiều khu được phục dựng thành không gian văn hóa, quán cà phê, bảo tàng
- thẩm mỹ “retro Nhật” ở Đài Loan không chỉ là bắt trend, mà có gốc lịch sử thật
c) Ngôn ngữ
Đây là ảnh hưởng rất rõ nhưng dễ bị quên.
Trong 50 năm đó, tiếng Nhật từng là ngôn ngữ của giáo dục và hành chính.
Rất nhiều người già ở Đài Loan, đặc biệt thế hệ sinh trước 1945, từng:
- học bằng tiếng Nhật
- viết tiếng Nhật
- hát nhạc Nhật
- nghĩ một phần bằng tiếng Nhật
Dấu vết còn lại:
- một số từ mượn tiếng Nhật đi vào tiếng Đài/Hokkien Đài Loan
- thế hệ lớn tuổi vẫn có thể dùng tiếng Nhật hoặc hiểu tiếng Nhật khá tự nhiên
- thái độ xã hội của Đài Loan với tiếng Nhật thường thân thiện hơn nhiều nơi khác ở châu Á
Cần nói rõ: ngày nay ngôn ngữ chính vẫn là Quan thoại, cùng với Hokkien Đài, Hakka, ngôn ngữ bản địa.
Nhưng lớp ký ức Nhật vẫn còn, nhất là trong gia đình có ông bà sống thời đó.
d) Giáo dục và kỷ luật xã hội
Nhật xây hệ thống trường học rộng khắp hơn trước, đồng thời dùng giáo dục để đồng hóa.
Họ dạy:
- vệ sinh
- giờ giấc
- kỷ luật
- trung thành với đế quốc
- tiếng Nhật
- nghi lễ hiện đại kiểu nhà nước
Ảnh hưởng lâu dài:
Đài Loan ngày nay có một số nét mà người ta hay liên hệ với Nhật:
- coi trọng học hành
- nề nếp công cộng
- nhạy với chuyện trật tự, vệ sinh
- tôn trọng quy trình và dịch vụ
Tất nhiên không thể nói tất cả đều từ Nhật, nhưng thời Nhật đã tăng tốc rất mạnh quá trình “hiện đại hóa bằng kỷ luật”.
3. Ảnh hưởng lên bản sắc Đài Loan
Đây mới là phần sâu nhất.
a) Nhật trị khiến Đài Loan khác đại lục Trung Quốc
Trong lúc Trung Quốc đầu thế kỷ 20 trải qua:
- sụp đổ nhà Thanh
- quân phiệt
- nội chiến
- chiến tranh với Nhật
- cách mạng cộng sản
thì Đài Loan lại đi trong một quỹ đạo khác: bị Nhật cai trị, nhưng được kéo vào một hệ thống thuộc địa hiện đại kiểu Nhật.
Điều này tạo ra một khoảng cách lịch sử rất lớn.
Kết quả:
Nhiều người Đài Loan, nhất là về sau, cảm thấy:
- lịch sử mình không hoàn toàn trùng với lịch sử “Trung Hoa”
- ký ức tập thể của đảo này đi theo một đường riêng
- Đài Loan không đơn giản chỉ là “một tỉnh Trung Quốc bị tách ra”
Nói cách khác, thời Nhật trị vô tình góp phần tạo nền cho bản sắc Đài Loan riêng biệt.
b) Ký ức về Nhật ở Đài Loan phức tạp hơn ở Hàn Quốc hay Trung Quốc
Đây là điểm rất đáng chú ý.
Ở Hàn Quốc, ký ức về Nhật thường tiêu cực hơn rõ rệt.
Ở Trung Quốc đại lục cũng vậy.
Còn ở Đài Loan, thái độ với Nhật phức tạp hơn:
- có ký ức bị đô hộ, bị phân biệt, bị đồng hóa
- nhưng cũng có ký ức về hiện đại hóa, trật tự, hạ tầng, giáo dục
- và sau 1945, nhiều người còn so sánh thời Nhật với thời đầu Quốc Dân Đảng rồi thấy… Nhật trị có mặt vận hành hiệu quả hơn
Đây là lý do Đài Loan hiện nay thường có cảm tình với Nhật mạnh bất thường so với nhiều xã hội từng bị Nhật chiếm.
Nhưng cần cẩn thận:
điều đó không có nghĩa là thời Nhật trị “tốt đẹp” hay không có áp bức. Có đàn áp thật:
- kiểm soát chính trị
- phân biệt người Nhật và người bản địa
- đồng hóa văn hóa
- huy động chiến tranh
- đàn áp nổi dậy
Chỉ là ký ức lịch sử ở Đài Loan không hoàn toàn một màu đen trắng.
4. Ảnh hưởng lên tôn giáo và nghi lễ
Nhật từng đưa:
- Thần đạo
- nghi lễ hoàng dân hóa
- các hình thức lễ nghi công cộng kiểu đế quốc
Sau 1945, phần lớn cấu trúc Thần đạo chính thức không còn mạnh.
Nhưng ảnh hưởng gián tiếp vẫn còn ở:
- cách tổ chức không gian công cộng
- thẩm mỹ đền miếu/công viên ở một số nơi
- văn hóa lễ hội có tổ chức, quy củ hơn
Tuy nhiên, về tôn giáo sâu tầng dân gian, Đài Loan hiện nay vẫn chủ yếu là:
- Phật giáo
- Đạo giáo
- tín ngưỡng dân gian Hoa
- thờ thần địa phương, tổ tiên
Nên mảng này ảnh hưởng có nhưng không phải lớn nhất.
5. Ảnh hưởng lên văn hóa đại chúng hiện nay
Quan hệ văn hóa Nhật–Đài hiện nay rất mạnh:
- anime, manga
- J-pop
- thời trang Nhật
- du lịch Nhật
- ẩm thực Nhật
- hàng tiêu dùng Nhật
Tất nhiên chuyện này còn do Nhật là cường quốc văn hóa hiện đại.
Nhưng ở Đài Loan nó dễ thấm hơn vì đã có nền lịch sử, ký ức và sự quen thuộc từ trước.
Nói dễ hiểu:
- Hàn Quốc tiếp nhận văn hóa Nhật nhưng có sức cản lịch sử lớn hơn
- Trung Quốc tiếp nhận nhưng bị chính trị hóa nhiều hơn
- Đài Loan tiếp nhận khá tự nhiên vì “đã có sẵn đường ray văn hóa”
6. Nhóm bị ảnh hưởng khác nhau rất khác nhau
Không phải mọi cộng đồng ở Đài Loan đều trải nghiệm Nhật trị giống nhau.
a) Người Hán gốc Mân Nam/Hakka
- chịu ảnh hưởng mạnh về giáo dục, ngôn ngữ, đô thị, kinh tế
- nhiều gia đình giữ ký ức Nhật theo kiểu “kỷ luật, văn minh, nhưng là thuộc địa”
b) Người bản địa Austronesian
- chịu tác động rất mạnh, nhiều khi khắc nghiệt hơn
- bị kiểm soát, “khai hóa”, quân sự hóa, đồng hóa
- một số vùng bị đàn áp nặng nếu chống đối
Với nhóm này, ký ức về Nhật có thể tiêu cực hơn nhiều.
Đây là điểm quan trọng vì nếu chỉ nhìn đô thị Đài Bắc ngày nay rồi kết luận “người Đài thích Nhật” thì quá đơn giản.
7. Tàn dư cụ thể còn thấy hôm nay
Nếu muốn nhìn bằng mắt thường, có thể thấy ảnh hưởng Nhật ở Đài Loan qua:
- ga tàu và văn hóa đường sắt
- nhà gỗ kiểu Nhật
- suối nước nóng/onsen culture
- cơm hộp đường sắt
- đồ ngọt và quà tặng đóng hộp đẹp
- thói quen tiêu dùng yêu hàng Nhật
- sự lịch sự, gọn gàng trong dịch vụ
- nhiều địa danh, công trình, bảo tàng từ thời Nhật
- thế hệ ông bà biết tiếng Nhật
- cảm tình chính trị và văn hóa khá tích cực với Nhật
8. Nhưng đừng hiểu sai: Đài Loan không phải “Nhật hóa”
Đây là chỗ cần giữ cân bằng.
Đài Loan hôm nay không phải bản sao Nhật.
Nó là tổ hợp của:
- nền Hoa Nam/Mân Nam
- Hakka
- bản địa Austronesian
- lớp Nhật thuộc địa
- lớp Quốc Dân Đảng sau 1945
- ảnh hưởng Mỹ thời Chiến tranh Lạnh
- hiện đại hóa dân chủ sau này
Cho nên cái đặc biệt của Đài Loan là khả năng hấp thụ nhiều lớp lịch sử mà không mất hẳn bản sắc riêng.
Kết luận ngắn
Ảnh hưởng của Nhật lên văn hóa Đài Loan đến nay thể hiện mạnh ở 4 tầng:
- hạ tầng và cách xã hội vận hành: trật tự, đô thị, đường sắt, hành chính
- đời sống thường ngày: đồ ăn, kiến trúc, tiêu dùng, ngôn ngữ
- ký ức lịch sử và bản sắc: cảm giác Đài Loan có quỹ đạo riêng với Trung Quốc
- quan hệ văn hóa hiện đại với Nhật: tiếp nhận văn hóa Nhật rất tự nhiên
Nếu nói một câu bản chất nhất thì là:
Nhật không chỉ để lại vài món ăn hay vài tòa nhà ở Đài Loan, mà để lại một lớp “hệ điều hành xã hội” và một phần ký ức bản sắc, vẫn còn chạy trong Đài Loan hiện đại.
Nếu bạn muốn, mình có thể làm tiếp một bảng so sánh rất rõ: Đài Loan vs Hàn Quốc dưới thời Nhật đô hộ — vì sao hậu quả văn hóa khác nhau nhiều như vậy.