Trâu được thuần hoá như thế nào?
Nói ngắn gọn: trâu không phải được “thuần” trong một lần, mà là kết quả của rất nhiều thế hệ con người giữ lại những con bớt hung, dễ điều khiển, chịu sống gần người, rồi dần dần biến chúng từ thú hoang thành vật nuôi.
1) Bắt đầu từ trâu hoang
Tổ tiên của trâu nhà là trâu hoang châu Á. Con người thời xưa có thể đã:
- săn trâu hoang để lấy thịt
- bắt nghé non về nuôi
- giữ một số con sống gần khu dân cư hoặc bãi chăn
- dần nhận ra con nào hiền, khỏe, chịu kéo, chịu người thì giữ lại làm giống
Cơ chế cốt lõi là:
- không chọn con mạnh nhất theo kiểu hoang dã
- mà chọn con hợp với đời sống con người nhất
Tức là con người đã “đổi áp lực chọn lọc”:
- trong tự nhiên: hung, cảnh giác, khó bị bắt là lợi thế
- trong môi trường nuôi: hiền, ít bỏ chạy, dễ phối giống trong chuồng mới là lợi thế
2) Quá trình thuần hoá diễn ra ra sao?
Thường sẽ có mấy bước:
Giai đoạn 1: Làm quen với con non
- Bắt nghé non từ đàn hoang
- Nuôi bằng tay hoặc nuôi gần người
- Con non quen mùi người, bớt sợ hơn con trưởng thành
Đây là cách rất nhiều loài lớn được con người kéo vào quỹ đạo thuần dưỡng.
Giai đoạn 2: Giữ lại con dễ nuôi
Trong số các con nuôi được:
- con nào quá dữ, hay húc, hay phá thì bị loại
- con nào chịu buộc, chịu dắt, chịu ở bầy gần người thì được giữ
Qua nhiều thế hệ, tính khí thay đổi dần.
Giai đoạn 3: Kiểm soát sinh sản
Đây là bước quyết định giữa “thuần dưỡng” và “nuôi tạm”.
Khi con người bắt đầu:
- chọn con đực giống
- ghép phối
- giữ đàn trong phạm vi kiểm soát
- tách đàn nhà khỏi đàn hoang
thì lúc đó mới hình thành trâu nhà thực sự.
Giai đoạn 4: Gắn vào kinh tế nông nghiệp
Khi nông nghiệp lúa nước phát triển, trâu cực kỳ có giá trị vì:
- khỏe
- đi bùn tốt
- kéo cày tốt
- chịu nóng ẩm khá tốt
- ăn cỏ, rơm, phụ phẩm nông nghiệp
Khi một loài trở nên quá hữu ích, con người càng đầu tư chọn giống và bảo vệ nó hơn. Từ đó việc thuần hoá tăng tốc.
3) Tại sao trâu thuần hoá được, còn nhiều loài khác thì không?
Không phải con vật to lớn nào cũng thuần hoá được. Một loài dễ được thuần hoá thường có mấy đặc điểm:
- ăn cỏ hoặc ăn tạp dễ nuôi
- sống theo bầy đàn, có thứ bậc xã hội
- không quá hoảng loạn khi bị nhốt
- sinh sản được trong điều kiện nuôi nhốt
- tốc độ lớn đủ nhanh để có lợi kinh tế
- không quá nguy hiểm hoặc quá thất thường
Trâu phù hợp khá nhiều tiêu chí trên:
- là động vật bầy đàn
- ăn thực vật
- hữu ích cho kéo cày và vận chuyển
- có thể sinh sản trong đàn nuôi
Tuy nhiên trâu vẫn khó hơn bò ở một số mặt:
- tính khí có thể lì và khó đoán hơn
- con đực trưởng thành vẫn rất nguy hiểm
- không phải lúc nào cũng “ngoan” theo kiểu phục tùng như ngựa hay chó
Nên “trâu nhà” thực ra là loài đã được thuần hoá, nhưng không có nghĩa là lúc nào cũng hiền.
4) Trâu được thuần ở đâu?
Theo hiểu biết hiện nay, có ít nhất hai nhánh lớn:
Trâu sông
- phổ biến ở Nam Á, Tây Á, một phần châu Âu
- thường màu đen, thân to
- hay dùng cho sữa và sức kéo
Trâu đầm/lầy
- phổ biến ở Đông Nam Á, Trung Quốc, vùng trồng lúa
- hợp với ruộng nước hơn
- thường dùng nhiều cho cày bừa
Nói cách khác, trâu nhà không chỉ có một nguồn gốc đơn giản, mà có thể đã được thuần hoá ở các khu vực khác nhau trong châu Á rồi lan rộng.
5) Thuần hoá khác gì “huấn luyện”?
Điểm này quan trọng.
- Huấn luyện: một con trâu hoang bị dạy cho quen người
- Thuần hoá: cả quần thể qua nhiều thế hệ trở nên hợp với con người hơn về mặt di truyền và hành vi
Ví dụ:
- bắt một con trâu rừng con về nuôi → đó mới là thuần dưỡng cá thể
- nuôi chọn lọc hàng trăm năm để con cháu nó hiền hơn, dễ kéo cày hơn → đó là thuần hoá loài
6) Bức tranh lớn: thực ra con người đã làm gì?
Về bản chất, con người đã làm 3 việc:
- kiểm soát môi trường sống
- kiểm soát sinh sản
- kiểm soát con nào được sống và sinh con
Đó là “công nghệ sinh học cổ đại” trước khi có khoa học di truyền.
Người xưa không cần biết gen là gì, nhưng họ biết rất rõ bằng kinh nghiệm rằng:
- con nào hiền thì giữ
- con nào khỏe thì phối giống
- con nào làm việc tốt thì đáng nuôi
Làm đủ lâu, con vật sẽ đổi.
7) Một chi tiết thú vị
Ở nhiều loài được thuần hoá, khi chọn theo tính hiền và dễ sống gần người, các đặc điểm khác cũng thay đổi theo, như:
- hình dáng sừng
- kích thước cơ thể
- mức độ cảnh giác
- tốc độ trưởng thành
- hành vi bầy đàn
Tức là thuần hoá không chỉ đổi tính cách, mà đổi cả sinh học của loài.
Nếu bạn muốn, mình có thể nói tiếp theo 1 trong 2 hướng:
- Trâu được thuần hoá khác bò ở điểm nào?
- Người Việt xưa dùng trâu ra sao mà nó thành con vật trung tâm của nông nghiệp lúa nước?