Tóm ngắn gọn
Vì đảo Ireland từng bị Anh kiểm soát toàn bộ, nhưng đến đầu thế kỷ 20 thì phong trào đòi tự trị/độc lập của người Ireland mạnh lên. Khi tách ra, 6 hạt ở phía bắc có đa số dân gốc Tin Lành, thiên về gắn với Anh, nên ở lại Vương quốc Anh. Phần còn lại của đảo, đa số Công giáo và chủ nghĩa dân tộc Ireland, thì dần trở thành nhà nước độc lập.
Bức tranh lớn: đây không chỉ là chuyện địa lý, mà là chuyện lịch sử định cư + tôn giáo + bản sắc chính trị
1. Ban đầu cả đảo Ireland nằm dưới sự chi phối của Anh
- Từ thời Trung Cổ, Anh đã can thiệp vào Ireland.
- Đến thế kỷ 16–17, Anh tăng kiểm soát rất mạnh.
- Đặc biệt ở vùng Ulster phía bắc, Anh đưa nhiều người định cư từ Anh và Scotland sang.
2. Vùng phía bắc bị “biến đổi dân số” mạnh
Đây là mấu chốt.
Ở Bắc Ireland sau này:
- có nhiều người định cư gốc Scotland/Anh
- phần lớn theo Tin Lành
- kinh tế gắn với Anh hơn
- bản sắc chính trị là unionist/loyalist: muốn tiếp tục ở trong Liên hiệp Vương quốc Anh
Trong khi phần lớn phần còn lại của Ireland:
- chủ yếu là người Ireland bản địa
- đa số Công giáo
- muốn có quyền tự trị hoặc độc lập khỏi Anh
Nói ngắn:
- Bắc: “chúng tôi là một phần của Anh quốc”
- Nam và phần lớn còn lại: “chúng tôi là dân tộc Ireland riêng”
3. Đầu thế kỷ 20: Ireland đòi tự trị, nhưng phía bắc phản đối
Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, phong trào Home Rule (tự trị cho Ireland trong UK) rất mạnh.
Nhưng ở Ulster:
- người Tin Lành unionist sợ rằng nếu nằm trong một Ireland do đa số Công giáo chi phối thì họ sẽ mất quyền lực, mất an toàn, mất liên hệ với Anh.
- nên họ chống quyết liệt việc tách khỏi Anh.
Tức là trên cùng một đảo đã có hai cộng đồng chính trị khác nhau.
4. Sau chiến tranh giành độc lập, đảo bị chia
Các mốc chính
- 1916: Easter Rising
- 1919–1921: Chiến tranh giành độc lập Ireland
- 1920: Anh thông qua luật chia đảo thành:
- Northern Ireland
- Southern Ireland
- 1921: Hiệp ước Anh-Ireland
Kết quả thực tế:
- 26 hạt ở phía nam và tây trở thành Irish Free State (sau này là Cộng hòa Ireland)
- 6 hạt ở Ulster trở thành Northern Ireland và ở lại UK
Lý do là 6 hạt đó có thể tạo ra một vùng mà người ủng hộ Anh chiếm đa số.
5. Tại sao không lấy toàn bộ Ulster 9 hạt mà chỉ lấy 6 hạt?
Vì nếu lấy cả 9 hạt lịch sử của Ulster thì số người theo chủ nghĩa dân tộc Ireland/Công giáo sẽ lớn hơn nhiều, làm yếu đa số unionist.
Nên người ta chọn 6 hạt để đảm bảo:
- phe muốn ở lại với Anh có đa số ổn định hơn
- vùng này có thể tồn tại như một đơn vị chính trị thân Anh
Đây là một kiểu vẽ biên giới theo cán cân dân số-chính trị, không phải theo logic tự nhiên.
6. Sau đó vấn đề không hề kết thúc
Việc chia đảo không giải quyết triệt để xung đột, vì ngay trong Bắc Ireland vẫn có:
- một cộng đồng unionist/loyalist muốn ở lại UK
- một cộng đồng nationalist/republican muốn thống nhất với Ireland
Điều này dẫn đến giai đoạn bạo lực kéo dài gọi là The Troubles (đặc biệt từ cuối thập niên 1960 đến 1998):
- đánh bom
- ám sát
- xung đột giữa các nhóm bán quân sự, cảnh sát, quân đội Anh
Bước ngoặt
- 1998: Good Friday Agreement
- giảm xung đột lớn
- công nhận rằng tương lai của Bắc Ireland sẽ phụ thuộc vào ý nguyện đa số dân ở đó
- người dân có thể nhận bản sắc Anh, Ireland, hoặc cả hai
Nói thật ra bản chất là gì?
Bản chất không phải là:
- “Ireland tự nhiên bị chia đôi”
- hay “Anh tùy tiện giữ lại một góc”
Mà là:
Có 3 lớp chồng lên nhau
- Thực dân/đế quốc Anh
- định cư dân số quy mô lớn ở phía bắc
- hai bản sắc dân tộc đối lập cùng tồn tại trên một đảo
Nên khi đế quốc Anh rút bớt khỏi Ireland, câu hỏi không còn là “đảo này có độc lập không”, mà là:
“cộng đồng nào sẽ cai trị cộng đồng nào?”
Vì phía bắc có một khối dân cư lớn không muốn rời UK, nên đảo bị chia.
So sánh rất ngắn để dễ hình dung
Hãy tưởng tượng:
- một vùng đất bị một nước lớn kiểm soát lâu dài,
- nước đó đưa dân của mình sang định cư dày đặc ở một khu vực,
- sau này phần lớn vùng đất muốn độc lập,
- nhưng khu vực định cư kia lại nói: “không, chúng tôi muốn ở lại với nước cũ.”
Thì kết quả rất dễ là chia lãnh thổ.
Bắc Ireland là một trường hợp như vậy.
Một câu chốt
Bắc Ireland thuộc UK vì ở thời điểm Ireland tách khỏi Anh, vùng đó có đa số dân và tầng lớp chính trị muốn tiếp tục gắn với Anh; còn phần lớn còn lại của Ireland thì muốn độc lập, nên đảo bị chia.
Nếu muốn, mình có thể làm tiếp một bản timeline 10 mốc từ thời Anh chinh phục Ireland đến Good Friday Agreement để bạn thấy toàn bộ tiến trình rất rõ.